درخت پسته برخلاف درختان بادام و گردو جزو درختان دوپايه است و نر و مادة آن از يكديگر جدااست. پسته از ميوههايي است كه يك سال بارور و سال بعد كمبارتر است.
پيدايش پسته در ايران به4000 تا 5000 سال پيش برميگردد. درخت پسته در زبانهاي يوناني،لاتين، اروپايي، عربي، تركي، روسي، ژاپني و ديگر زبانها از نام ايراني آن گرفته شده است. نام درخت اينمحصول هنگامي كه به ايران وارد شد، در زبان پارسي «پيستاكو» بود و سپس به «پسته» تبديل شده است.باغهاي پسته در ايران از همان زمان پايه گرفته است.
براساس اظهارات مهندس مژگان پورمقيم كارشناس مسئول بخش ميوه ها و سبزى هاى آزمايشگاه كل كنترل غذا و داروى وزارت بهداشت گياهان خانواده پسته ۷۵ جنس و ۶۰۰گونه هستند كه ۹گونه آن خوراكى هستند و در اين ميان از مهمترين گونه هاى خوراكى آن در ايران مى توان موارد زير را ذكر كرد: Pistachio vera (پسته معمولى)، Pistachio motica (پسته وحشى يا بنه)، Pistachio khinjuck. وى در ادامه افزود: «براساس آمارهاى به دست آمده در سال ۷۳ از ميان كشورهاى مختلف توليدكننده پسته، تنها محصولات هفت كشور جنبه تجارى دارند و از كل ۴۰۰ هزار تن پسته توليدى در جهان ايران با دارابودن حدود ۵۷ درصد توليد در مقام اول، آمريكا با ۱۷درصد مقام دوم و تركيه با ۱۳ درصد در مقام سوم قرار دارد و كرمان با داشتن ۴/۸۱ درصد از كل سطح زيركشت درختان بارور بزرگترين منطقه پسته كارى ايران و جهان است كه ارقام مهم پسته هاى كرمان اوحدى، كله قوچى، فندقى، اكبرى، سفيد پوسته، اميرى، شستى و جندقى هستند.»
قديمي ترين اثري كه از پسته در جهان به دست آمده ، قطعه چوب نيم سوخته اي است مربوط به عصر حجر كه در حدود هزار سال پيش در اطراف شهرستان فسا (استان فارس) پيدا شده و هم اكنون در موزه پارس نگهداري ميشود.
هرودوت مورخ مشهور يوناني نيز در نوشته هاي خود اشاراتي به كشت پسته ايران كرده است . بنابراين درخت پسته در ايران سابقه تاريخي دارد و گمان مي رود كه اين محصول از چهار هزار سال پيش در ايران كشت ميشده است.
ايرانيان از دورترين ايام تاريخ خواص خون ساز و حيات بخش و هوش افزاي محصول پسته را به فراست دريافته اند. في المثل به روايت منابع باستاني ضحاك مغلوب ايرانيان پارسهاي پيروزمند را «پسته خوار» خطاب كرده است و پارتها مرداني وصف شده اند كه از كودكي پسته را به عنوان خوراكي نيرو بخش، مقوي و كم حجم همواره به همراه داشته اند به روايت حكيم طوس فردوسي پادشاه ساساني در واپسين ايام عهد باستان فرمان مي دهد پسته را همچون خوراكي حياتي و انرژي بخش در دژهاي خراسان انبار كنند تا بتوانند در مقابل هجوم دشمن مقاومت كند در حمله تاتاران نيز دژنشينان ايراني در قلعه معروف كاليون خراسان مدت طولاني در محاصره مغولان مقاومت ميكنند در حاليكه خوراك انها تنها پسته و گوشت خشك بوده است.
|
|
كلمه لاتين Pistacia از اسم ان در زبان فارسي Piste or Peste مشتق شده است. روانشاد دكتر فانلري لفظ فارسي پسته را از مردم نواحي شمال خراسان دانسته و كلمه پسته يك واژه ايراني بسيار كهن است كه از گويش مردمان مستقر در محدوده پسته خيز ايالات خراسان در جنوب جيحون منشا گرفته است. |
محمد بن جرير طبري (قرن سوم ه. ق) مبدا پيدايش پسته را همزمان با استقرار حضرت آدم (ع) در كره زمين دانسته و نوشته است گويند ميوه هايي كه خداوند عز و جل هنگام حبوط به آدم داد سي جور بوده: ده ميوه پوستدار، ده ميوه بي پوست كه ميوه هاي پوست دار عبارتند از گردو ،بادام ، پسته ، فندق و......
مسعودي جهانگرد و مورخ مسلمان نيز در سال 322 (ه.ق) در مروج الذهب و معادن الجواهر پسته را ره آورد حضرت آدم از بهشت دانسته و نوشته است چون آدم از بهشت برون شد مشتي گندم و سي شاخه از درختان بهشت همراه داشت كه از ان جمله ده ميوه پوستدار بود (فندق،پسته، بادام و ...)
در تورات نيز از پسته سخن به ميان آمده و گفته شده است كه يعقوب عليه السلام هنگام اعزام فرزندانش به دربار حكمران مصر(يوسف ع) توصيه مي كند كه از محصولات سرزمين خود يعني فلسطين به عنوان ارمغان برايش ببرند در زمره اين تحف از جمله عسل، كتيرا و پسته اشاره شده است. جنگلهاي وحشي و خودروي پسته ايران در منطقه شمال شرقي ايران، ناحيه سرخس و مناطق جنوبي آن تا زود اباد تربت جام پيشينه اي باستاني دارند، تصور ميشود درخت پسته حدود 4ـ3 هزار سال قبل در ايران اهلي شده و مورد كشت و كار قرار گرفته است و پس از ايران به ساير نقاط جهان بخصوص كشورهاي اطراف درياي مديترانه منتقل گرديده است.
در بين نظراتي كه در مورد منشا درختان پسته مطرح گرديده ، علاوه بر ايران، از افغانستان و تركستان نيز ياد شده است. اگرچه سرزمينهاي كنوني ايران، افغانستان و تركستان واحدهاي جغرافيايي با مرزهاي سياسي جداگانه ميباشند و خراسان امروز، سرزمينهاي افغانستان و تركستان را در كنار خود دارد اما بر اساس تعاريفي كه از ايالات پهناور خراسان قديم در دست است سرزمينهاي مزبور كه تصادفا منشا درختان پسته معرفي شده اند در قلمرو جغرافيايي سياسي اين ايالات قرار داشته اند.
طبق مدارك تاريخي از قديمي ترين نقاط پسته خيز ايران مي توان به مناطق سرخس، گرگان، قم و فردوس اشاره كرد همچنين طبق مدارك موجود از 1500 سال پيش در قزوين، سمنان ، جيرفت و دامغان نيز كشت اين محصول رواج داشت. در حالي كه قدمت مناطق رفسنجان، كرمان، سيرجان، يزد، اصفهان و زرند بين 100 تا 250 سال بوده و سابقه شهربابك، زاهدان، سراوان، درگز، ورامين، آباده و داراب در كشت پسته كمتر از 100 سال بوده است.
در حال حاضر استان كرمان و منطقه رفسنجان به عنوان مهمترين منطقه پسته كاري ايران و جهان محسوب ميشود. در حال حاضر بيش از 350 هزار هكتار باغات پسته بارور و غير بارور در كشور وجود دارد كه حدود 280 هزار هكتار از ان استان كرمان ميباشد.
انواع پسته
انواع پسته هاي موجود :
|
|
1- فندقي |
|
|
2- كله قوچي |
|
|
3- اكبري |
 |
|
5 - مكانيك خندان فندقي
6- مكانيك خندان كله قوچي
7- مكانيك خندان اكبري
8- مكانيك خندان احمد آقايي
پسته رقم اكبري :
يكي از ارقام تجاري پسته است كه از نظر اقتصادي داراي بالاترين ارزش مي باشد. ميوه هاي آن بادامي شكل،كشيده و درشت هستند . از خصوصيات اين رقم رشد رويشي زياد آن برگهاي متراكم، سطح وسيع برگ محصول زياد، دير گلي و ديررسي بوده كه در كه در دهه سوم شهريورماه قابل برداشت مي باشد.
پسته رقم كله قوچي :
درشتي ميوه فندقي شكل و عملكرد خوب اين رقم سبب شهرت و گسترش آن شده است. اين رقم نسبت به كمبودي آب و مواد غذائي حساس بوده و اكثريت برگهاي آن مركب 5 برگچه اي هستند و برگچه انتهائي بزرگتر از برگچه هاي جانبي مي باشد. رقمي زودگل بوده و به همين دليل بيشتر در معرض خطر سرماي دير رس بهاره و خسارت ناشي از آن قرار دارد. اين رقم در دهه دوم شهريور ماه قابل برداشت است و از اين نظر جز ارقام متوسط رس مي باشد.
پسته رقم احمد آقائي :
درشتي ميوه بادامي شكل و سفيدي پوست استخواني اين رقم سبب گسترش آن شده است. اكثريت برگهاي آن مركب سه برگچه اي هستند رمقي متوسط گل بوده و در دهه سوم شهريور ماه قابل برداشت است، از اين نظر جز ارقام ديررس مي باشد.
پسته رقم اوحدي :
يكي از گسترده ترين ارقام تجاري پسته كشور محسوب مي شود بسيار معروف و سازگار براي اكثر مناطق پسته كاري است كه طي 50 سال گذشته احداث شده اند. اكثريت برگهاي آن مركب سه برگچه اي هستند و برگچه انتهائي آن بزرگتر از برگچه هاي جانبي مي باشد. رقمي متوسط گل بوده و در دهه اول شهريور ماه قابل برداشت است و از اين نظر جزارقام زودرس مي باشد
پسته رقم ممتاز :
ميوه هاي اين رقم بادامي شكل و مغز آن نسبت به ساير ارقام تجاري خوشمزه تر مي باشد. اكثريت برگهاي آن مركب سه برگچه اي هستند رقمي زودگل بوده و در دو دهه سوم شهريور ماه قابل برداشت است واز اين نظر جز ارقام ديررس به حساب مي آيد.
پسته رقم سفيد پسته نوق :
اين رقم پسته از زمانهاي دور در منطقه رفسنجان وجود داشته، به ويژه در منطقه نوق كه آب و هواي گرمتري نسبت به رفسنجان دارد، گسترش بيشتري يافته است. ميوه اين رقم بادامي شكل و زودگل بوده كه در دهه سوم شهريور ماه قابل برداشت است و از اين نظر جز ارقام ديررس مي باشد.
پسته رقم بادامي :
ميوه اين رقم بادامي شكل، ريز و خنجر مانند است، كه رنگي كدر دارد. منشا آن از باغات قديمي واقع در منطقه زرند كرمان مي باشد. اكثريت برگهاي آن 5 برگچهاي هستند. رقمي زودگل بوده و در نيمه اول مرداد ماه قابل برداشت است و از اين نظر جز ارقام خيلي زودرس ميباشد.
پسته رقم خنجري دامغان :
اين رقم يكي از ارقام تجاري پسته در منطقه دامغان است كه ميوه آن بادامي شكل ميباشد. اكثريت برگهاي آن مركب از 3 برگچهاي هستند و برگچه انتهائي بزرگتر از برگچههاي جانبي است. رقمي ديرگل بوده و در دهه دوم شهريور ماه قابل برداشت است، از اين نظر جز ارقام متوسط رس مي باشد.
پسته رقم شاه پسند :
اين رقم نيز يكي از ارقام تجاري پسته در منطقه دامغان بوده كه ميوه آن بادامي شكل ميباشد. اكثريت برگهاي آن مركب از 3 برگچهاي هستند. رقمي ديرگل بوده و در دهه دوم شهريور ماه قابل برداشت است، از اين نظر جز ارقام متوسطرس ميباشد
پسته رقم قزويني :
منشا آن در منطقه قزوين بوده و درآنجا به نام پسته كله بزي معروف است. ميوه آن بادامي شكل، ريز و داراي مغز نسبتاً سبز رنگ است. تعداد ميوه موجود در هر خوشه بسيار زياد است و اكثريت برگهاي آن مركب 3 برگچه اي هستند. رقمي ديرگل بوده و در اواسط مرداد ماه قابل برداشت است، از اين نظر جز ارقام خيلي زودرس مي باشد.
ارزش غذايی
دانش امروز برتری های پسته را از پاره ای جهات بر بسياری از خوراکی های مقوّی ومغذی از جمله خاويار.ميگو.گوشت قرمزوسفيد و... به اثبات رسانيده است.
