تنش چيست ؟؟
تنش
يا استرس (stress)در تعريف عام عبارت است از هر نيرويي که به جسمي وارد
شود که بر اثر اين نيرو تغييراتي در ابعاد جسم بوجود آيد که آن تغييرات را
استرين(strain)گويند.
در گياهان استرس برابر است با تحريکاتي که منجر به برهم خوردن تعادل زيستي گياه شود.
حالت
تنش در شرايطي پيش مي آيد که يک عامل محيطي خارج از حد نرمال بر گياه اثر
گذارد.سرمازدگي يکي از مهمترين استرسهاي محيطي موثر در رشد گياهان و توليد
محصولات زراعي است.سرمازدگي و يخ زدگي توزيع جغرافيايي،رشد فصلي و کاهش
معني دار توليد را در بسياري از گياهان زراعي باعث مي شوند.
تنش به دو دسته تقسيم مي شوند:
1)زيستي Biotic stress
2)غير زيستيAbiotic stress
از جمله تنش هاي غيرزيستي مي توانبه تنش دما (temperature stress) اشاره نمود که اين نوع تنش نيز
خود به 3 بخش تقسيم مي شود.
1)تنش سرما Chilling stress
2)تنش يخبندان Freezing
3)تنش حرارت بالا Heat stress
تنش سرما:
اين تنش در دماي بالاتر از صفر اتفاق مي افتد و در نتيجه بر حالت عادي گياه اثري ندارد.
اين
درجه حرارت را بين c15-0 تقسيم بندي کرده اند که گياهان براساس نوع گياه
از نظر حساسيت به تنش سرما در اين محدوده قرار مي گيرند.آثار اوليه تنش
سرما عبارتند از :تغيير رنگ،کلروز،کاهش عمومي رشد،تخريب بافت هاي
سلولي،عدم جوانه زني،بذور،عدم انتقال مواد فتوسنتزي،عدم جذب عناصر غذايي
...
از نظر فيزيولوژيکي برخي از آثار اين تنش
الاستيک يا برگشت پذير خواهند بود و با رفع دوره سرما بهبود خواهند
يافت.مانند کاهش موقت فتوسنتز.توقف رشد سلولي،کاهش جذب آب و مواد معدني.
برخي
از آثار ديگر اين تنش مانند فتوسنتز در اثر تخريب کلروپلاست ها غير قابل
برگشت يا پلاستيک مي باشند.از نمونه هاي ديگر آثار غيرقابل برگشت تنش سرما
مي توان اثر بر تنفس ،پيري زودرس را نام برد.
تنش يخبندان:
تنش
يخزدگي زماني پيش مي آيد که درجه حرارت به پايين تر از نقطه انجماد آب(صفر
درجه سانتي گراد)تنزل نمايد.در اثر اين تنش در داخل بافت ها يخ تشکيل مي
شود.مکانيزم اين عمل به شرح زير مي باشد. يخ زدگي آب بين سلولي باعث منفي
تر شدن پتانسيل آب بين سلولي نسبت به درون سلول مي شود.با توجه به اينکه
آب از محل داراي پتانسيل بيشتر به طرف محل داراي پتانسيل آب کمتر حرکت مي
کند،بنابراين آب درون سلول به فضاي بين سلولي که داراي پتانسيل مي باشد
حرکت مي کند.علت اين امر برقرار تعادل پتانسيل آب بين سلولي و درون سلولي
مي باشد.در اين حالت برگ ها و ساير اندام هاي گياه حالت پلاسموليز بخود مي
گيرند.تا اين مرحله گياه آسيب جدي نمي بيند.در واقع مرگ سلولي زماني اتفاق
مي افتد که هوا گرمتر مي شود.زيرا با ذوب شدن يخ سلول ها،با توجه به اينکه
سلول ها جهت تنظيم فشار بايد آب جذب کنند و اين جذب باعث بالا رفتن فشار
تورگر مي شود،فشار زياد به غشا هاي سيتوپلاسمي آسيب رسانده و آنرا از چند
نقطه پاره مي کند و لذا سلول بر اثر پارگي غشا از بين مي رود.به همين دليل
گياهان حساس به تنش سرما مانند ذرت،لوبيا و نيشکر به هنگام قرارگيري در
معرض دماهاي پايين به صورت شل و خيس در مي آيندو غشا سلولي آنها بسيار
آسيب مي بيند.
اثرات دماهاي پايين بر نيشکر:
سرما
و يخبندان اثرات مختلفي بر قلمه هاي نيشکر،بوته هاي جوان و نيشکرهاي بالغ
دارد.تنش سرمازدگي(نه يخ زدگي)بر قلمه هال به مدت 3 هفته ،منجر به کاهش
تعداد ساقه،ارتفاع ساقه،وزن ساقه و عملکرد شکر مي شود و نتايج اين تنش به
راتون ها نيز منتقل مي شود.
مطالعات نشان مي
دهند که نيشکرهاي جوان مي توانند دوام درجه حرارت حداقل (min)حدود 1- درجه
سانتيگراد را به مدت 4-2ساعت بدون کاهش در تعداد ساقه يا قابليت زيست آنها
تحمل مي کنند.هرچند دوام درجه حرارت در c4- تعداد و قابليت زيست ساقه را
کاهش ميدهد.تعداد و قابليت زيست ساقه را کاهش مي دهد.
تعدد
وقوع سرمازدگي اثرات مضر را از طريق کاهش عملکرد ني وشکرنشان مي دهد.در
گياه جوان نيشکر و گياهان جوان مزارع راتون بيشتر جوانه هاي اوليه و
ثانويه يا همه آنها که سر از خاک بيرون آورده اند و مريستم يا نقاط رشدي
آنها که بالاي سطح زمين است در اثر يخ زدگي از بين خواهند رفت،در اين
گياهان رشد مجدد پس از رفع سرما و يخ زدگي،توسط مريستم هاي ثانويه که نقاط
رشدي آنها در زير خاک مي باشد و از سرما محافظت شده اند از سرگرفته مي شود.
اثريخ
زدگي زودرس بر نيشکرهاي رسيده از لحاظ تکنولوژيکي،توليد و ذخيره ساکارز را
کم يا قطع مي کند که ممکن است شکر توليدي را کم کند. يخزدگي شديد همچنين
باعث تغيير در کيفيت شربت پس از آسياب مي شود. پس از يخزدگي،ساکارز در
شربت خلوص و عملکرد شکرکاهش مي يابد.همچنين مي تواند باعث کاهش وزن ساقه
نيشکر در زمان پس از يخزدگي شود.درجه حرارت حدود يخزدگي ابتدا آسيب زدن به
برگ ها مي شود.يک يخ زدگي ملايم بين c5/1 -0 براي ساعاتي کوتا ممکن است
باعث کلروزنواري يا سوختگي در حاشيه برگها شود.تغييراتي معني دار کيفيت
شربت ايجاد نخواهد شد مگر اينکه سرمازدگي بيشتر از چند ساعت طول بکشد.يخ
زدگي کمي بيشتر حدود c4- تا 2- براي مدت چند ساعت،قهوه اي شدن وسيع برگ ها
و مرگ جوانه انتهايي را بدنبال خواهد داشت.عکس العمل ارقام مختلف دراين
خصوص متفاوت مي باشد.
برخي از جوانه هاي جانبي
از بين خواهند رفت،نيز يخزدگي ممکن است بافت ميانگره هاي بالايي را ازبين
ببرد.تغييرات در کيفيت شربت ممکن است در طول يک يا دو هفته ظاهر شده که با
توجه به واريته متفاوت مي باشد.يخزدگي شديدتر از 5- تا 4- درجه سانتي گراد
براي ساعاتي کوتاه برگ ها را کاملا قهوه اي کرده و بخشي يا تمام ساقه يخ
مي زند.جوانه انتهايي و همه يا تقريبا همه جوانه هاي جانبي از بين خواهند
رفت،کاهش کيفيت شربت نيز ممکن است در طول چند روز آغاز شود.يخ زدگي در
دماي پايين تر از 6- درجه سانتي گراد تقريبا همه برگ ها،جوانه ها و بافت
هاي داخلي ساقه را تا سطح زمين از بين مي برد.گرچه برخي از ساقه ها در
مقابل شکسته شدن مقاومت ميکنند ولي ساقه هاي شکسته نيز به چشم مي
خورند.کاهش کيفيت شربت ممکن است چند روز پس از وقوع يخ زدگي،يکسري
متغييرها نيز ممکن است وجود داشته باشند.از جمله اين متغييرها مدت يخ زدگي
مي باشند. درجه حرارت حدود 1- درجه سانتي گراد براي مدت 48 ساعت بصورت
مداوم و يکنواخت مي تواند همانند درجه سانتي حرارت 6- درجه سانتي گراد در
مدت کوتاه خسارت وارد کند. نيشکرهاي کاملا يخزده ممکن است براي مدت يک تا
دو هفته جهت آسيابها غيرقابل پذيرش باشند.تصميم فوري براي برداشت برخي از
مزارع جهت جلوگيري از صدمه ديدن ساير مزارع مورد نياز است. هواي مرطوب و
گرم پس از يخزدگي نيز ميزان تخريب مزارع را بيشتر مي کند. ميزان خسارت به
ساقه ها از طريق خرد کردن ساقه ها و مشاهده بافت هاي يخزده يا بافت هاي
خيس شده قابل تخمين است.دماهاي پايين بصورت نرمال در نزديکي سطح زمين مي
باشند.بنابراين نيشکرهاي ورس کرده براي يخزدگي مستعدتر هستند. ميزان خسارت
يخزدگي در نيشکر بايد مورد توجه قرار گيرند:
1) برآورد و تشخيص يخزدگي نبايد بيشتر از يک هفته پس ازيخزدگي در مزعه آغاز شود.
2) اثرات يخزدگي بصورت تجمعي است،چنانچه تکرار شود،برآورد و تخمين مجدد مورد نياز است.
3) حتي با وجود اينکه محور ساقه مي تواند به رنگ قهوه اي درآيد.جوانه ها و نقاط رشدي گياه مي توانند از آسيب مصون بمانند.
4) اثرات يخزدگي برروي برگها هميشه نمي تواند مشخص کننده وسعت تخريب داخلي ساقه ها باشد.
5) تشخيص يخزدگي بايد حداقل ازچند نقطه داخلي نسبت به خطوط حاشيه مزارع انجام شود.
6) جهت تشخيص يخزدگي ،ساقه ها بايد بصورت طولي برش داده شوند.
