مقدمه
آموزش ،بنيان توسعه است. ترويج مكتب تحقق آموزش روستاييان است پس آموزش مبتني بر اين مكتب، بنيان توسعه روستايي است.
علم ترويج بنا به ضرورت زمان پا به عرصه ي دنياي علم گذاشت، به گواهي تاريخ، يكي از دلايل عمده پيروزي متفقين در جنگ جهاني دوم، رونق نهضت ترويج كشاورزي در كشور امريكا بود. در زماني كه اروپا در آتش خشم جنگ به جهنمي هول انگيز مبدل شده بود و مزارعي كه واژه فقر و نداري را براي اروپاييان به واژه غريبي مبدل ساخته بود، جولانگاه هيولاي آهنين و انباشته از مين هاي ريز و درشت شده بود. كشاورزان آمريكايي به مدد آموزشهاي فراگير و حياتي ترويج، در محيطي امن و به دور از هياهوي جنگ به خوبي انجام وظيفه مي كردند، و كم كاري همتايان اروپايي خود را كه به جاي كار در مزارع در ميدانهاي جنگ سرگرم نبرد بودند، جبران مي ساختند و با روانه ساختن دسترنج خود، متفقين را از لحاظ تامين اسلحه سبز آسوده خاطر مي كردند.
علم و مكتب ترويج از آن زمان، تاكنون با وجود همه فراز و نشيبها هم چنان به عنوان دانشي كاربردي و راهگشا در خدمت جهانيان بوده و براي ملتها و دولتها به عنوان نقطه قوت و اتكايي در مقابله با مشكلات جامعه بشري مطرح است.
امروزه ترويج و آموزش كشاورزي به عنوان علمي كاربردي، با ماهيتي فرا رشته اي و فرانظامي مطرح است. ترويج كشاورزي علمي است كه در آن دستاوردهاي علوم تجربي كشاورزي با واقعيتهاي دنياي انساني و اجتماعي پيوند مي خورد. ترويج علم است و بنابراين دوام و پويايي آن همانند ساير علوم، از طرفي بستگي تام به مطالعات و تحقيقات بنيادي و توسعه اي و كاربردي در حيطه آن دارد و از طرف ديگر ، به اشاعه ترويج و دستاوردهاي اين تحقيقات و نظريه پردازايها در قالب كتاب در مقاله نياز دارد.
متاسفانه با وجود قدمت ترويج سنتي كشاورزي در كشور و ريشه دار بودن مضامين و محتواي آن در فرهنگ اين مرز و بوم، ترويج جديد به عنوان علم وارداتي، كمتر در كشور گسترش و تكوين يافته است. و در مقايسه با ساير رشته ها با صعف عظيمي در زمينه كتاب و منابع فارسي مواجه است. و تعداد كتابهاي اختصاصي اين رشته به زبان فارسي بسيار اندك است.
تاريخچه ترويج و آموزش كشاورزي در ايران و جهان
اولين جرقه هاي شكل گيري ترويج را سخنراني سينلكر در سال 1794 ميلادي در هيات كشاورزي انگليس مي دانند.
واژه ي ترويج دانشگاهي نخستين بار در انگلستان در سال 1840 به كار رفت. و نخستين گام عملي در سال 68-1867 توسط «جيمز استوارت»از دانشگاه كمبريج برداشته بود و به همين دليل هم استوارت به عنوان پدر علم ترويج مطرح است و نخستين سازمان اشاعه دهنده اطلاعات كشاورزي، انجمن فلسفي امريكا بود كه در سال 1743 به رهبري بنيامين فرانكلين به وجود آمد.
براي اولين بار «سيمون ناپ»،«هنري باترفيلد» قانون ترويج را بنا نهاد و خانم«هورث كلاو» در سال 1954 مثلث ارتباط تحقيق ،ترويج و آموزش را مطرح كرد.
سالنامه كشاورزي و ساير علوم مربوطه، توسط آرتويانگ در انگلستان در سال 1784 منتشر شد.
سازمان F.A.O كه بزرگترين تشكيلات كشاورزي در همه زمينه ها و حيطه هاي كاري را در خود گنجانده است در سال 1945 تشكيل شد.
ايران اولين كشوری بود كه اصل چهار را امضاء كرد و نيز ايران قديم محل ابداع ترويج قديمي( بدون سازمان و تشكيلات) بوده است. كه خواجه رشيد الدين فضل اله همداني، وزير غازان خان، مروج كشاورزي بوده و است و نيز كتابهاي «آثار و احياء» يا «آثار و اخبار» كه د ر سال 796 هجري نوشته شده است در زمينه كشاورزي وسايل مربوطه به آن است. و همچنين كتاب«ارشادالزارعه»كه توسط ابوالقاسم هروي در سال 921 هجري نوشته شده است و توسط «محمد مشيري» پرداخته شده است به عنوان كتاب كشاورزي ايران قديم شناخته شده است. در ايران عبدالعلي صديق السلطنه اولين وزير مختاري است كه کار ترويجي انجام داده است و به قانون «همكاري ترويجي» اشاره مي كند. و لازم به ذكر مي باشد كه اولين نمايشگاه كشاورزي در ايران در سال 1305 در تكيه دولت برپا شد.
تاريخچه آموزش كشاورزي
- آموزش كشاورزي به دوره رنسانس بر مي گردد.
- اولين مدرسه اي كه به امر كشاورزي توجه كرد. مدرسه كشاورزي «فردينالد كتيدرمن»بود كه در آن موسيقي – كشاورزي و مذهب تدريس مي شد.
- كيندرمن را پدر آموزش كشاورزي مي دانند و اولين مدرسه كشاورزي در سال1791 در بوهيما تاسيس شد كه دروس آن صرفاً در زمينه كشاورزي بود.
آكادمي جورجيكان در سال 1797 در آمريكا تاسيس شد كه اين آكادمي به مدت 50 سال مدل دانشكده هاي كشاورزي در اروپا بود.
- در ايران آموزش كشاورزي به دوره قاجاريه برمي گردد، يعني زماني كه اداره كل فلاحت در وزارت فلاحت، تجارت و فوايد عامه ايجاد شد.
- اولين مدرسه كشاورزي در ايران در سال 1279 خورشيدي به نام مدرسه فلاحت مظفري در قريه ي چهار دانگه تاسيس شد.
پس از ايجاد مدرسه فلاحت مظفري در زمان ناصر الدين شاه در كرج آموزش كشاورزي شكل مي گيرد.
- دبستان برزگران با مديريت هانس شريك آلماني در كرج تاسيس شد. ولي به علت انتقال دبستان برزگران از كرج به قريه چهار دانگه باعث انحلال آن شد.
- در سال 1335 در اداره ترويج آن زمان، اداره آموزش كشاورزي به وجود آمد.
ماهيت ترويج
ترويج نشر و اشاعه است. و اصالتاً يك فعاليت آموزشي به منظور انتقال دانش و مهارتهاي تكامل يافته و مفيد و موثر از منابع بررسي و تحقيق به مجامع روستايي، عشايري و كارگري و توسعه تنفيذ آن به جهت افزايش كارايي مولدان در جريان توليدات.
ترويج مشاورت و تبادل اطلاعات به منظور آگاهي دادن و آگاهي يافتن از مسائل و مشكلات موجود و نوظهور در محيط و تشويق و ترغيب ارباب رجوع براي شكل يابي و آموزش آنان و نيز كمك به آنان در شكل گشايي است. ترويج كمك به مردم براي تفكر و پرورش يك روحيه جستجوگرانه در خود به منظور حركت در مسير تحول و توسعه است. ترويج يك نظام آموزش غير رسمي و خارج از قالب هاي متداول در موسسات آموزش رسمي است.
در ترويج، اساس نيل به تحول و توسعه ياد گرفتن و ياددادن است و از اين رو فلسفه ي آن مبتني بر تكامل «فرد» به عنوان واحد عمليات آموزشي- پژوهشي است. و فلسفه اين مكتب بر 3 ركن: آموزش، خودياري و همياري استوار است. بدين سان، در جمع بندي اين تعاريف،اجمالاً مي توان گفت كه مكتب ترويج از طريق انتقال دانش، ابداعات و مهارتهاي نوين، از طريق مشاورت و تبادل اطلاعات و از طريق ترغيب و تشجيع افراد به تفكر و جستجوگري، فرد را به عنوان يكي از عناصر تشكيل دهنده جامعه براي كسب آگاهي هاي نوين و تعهد مسئوليت هاي انساني در جامعه خويش پرورش مي دهد.
در گام نخست بايد مفاهيم ترويج را بدانيم كه عبارتند از:
- ترويج وسيله اي براي رفع نيازهاي اوليه انسان است.
- اولين نياز انسان اطلاعات است. اطلاعات+ تصميم= رفتار
- ترويج دربرگيرنده ي توسعه كشاورزي، رشد كشاورزي، توسعه روستايي ،رشد توليد و ..است.
- ترويج در جهت رشد شعور تحليلي توليد كننده كه عموما روستائيان هستند عمل مي كنند.
يكي از صاحب نظران معروف بنام ون دن بن ، ترويج را فرايندي مي داند كه براي كمك كردن به مردم در تصميم گيري طرح ريزي شده است.
ترويج علاوه بر آموزش و پذيرش نظريه هاي جديد، در دگرگون كردن زارع، روستاييان ،تشويق او به بهبود مزرعه و خانه اش نيز فعال است. ولي در عمل ترويج اغلب وسيله اي دولتي براي گسترش تكنيك هاي پيشرفته كشاورزي تلقي مي شود و نيز نوعي ملاحظه گري ارتباطي حرفه اي كه به وسيله يك نهاد براي ايجاد تغييرات داوطلبانه رفتار- با فرض داشتن منافع جمعي و يا اجتماعي صورت مي گيرد.
در كشورهاي مختلف دنيا از كلمه ترويج به واژه هاي مختلفي اطلاق مي شود كه نمونه هايي در ذيل بيان مي شود.
واژه هلندي Voorlichting به معناي روشن كردن راه، در اندونزي واژه Eenyulunan به جاي ترويج استفاده مي شود.
در كشورهاي آلمان و انگليس واژه Beratung به معناي كار مشاوره اي به جاي ترويج استفاده مي شود. در امريكا بيشتر از «آموزش و ترويج» سخن مي رود. در استراليا واژه Furtnering به معناي پيشبرد و يا تحريك فرد براي پيشرفت در جهت مطلوب ، به جاي كلمه ترويج به كار مي رود. و واژه هاي مختلف كه در كشورهاي گوناگون معادل ترويج به كار مي برند.
ولي با وجود گوناگوني واژه هاي مختلف مربوط به هر كشور، تمام كشورها با مسايل محوري يكساني در زمينه كشاورزي روبرو هستند.
كه تعاريف چند صاحب نظر در اين زمينه نيز خالي از لطف نمي باشد كه به قرار ذيل مي باشند:
موشر: ترويج را فرايندي مي داند كه طي آن فعاليتهايي از طريق آموزش خارج از مدرسه و محيط دانشگاهي به خصوص در محيط روستا و بين كشاورزان به منظور ارتقاي سطح زندگي مردم روستايي و كشاورزي و اصلاح وضع زندگي فيزيكي خانواده هاي آنها به خصوص در بخش كشاورزي و تسريع در امر رفاه جوامع روستايي ،انجام مي گيرد.
پائولوفريره: ترويج را وسيله هجوم فرهنگي به قلمرو روستا و كشاورزان و استثمار اقتصادي روستائيان تلقي مي كند.
سوهال: ترويج كشاورزي و روستايي را فرايندي ذكر مي كند كه حاصل واكنشهايي بين تعدادي از عوامل است كه اين عوامل شامل
1- تكنولوژي 2- آموزش ترويجي 3- نهادهها 4- ارباب ذي نفع 5- روشهاي ارتباطي
كه از اين عوامل بندهاي 1، 3، 4 ضرورت كامل دارد و بندهاي 2، 5 به عنوان كاتاليت به كار مي رود.
ولي شايان ذكر است به كارگيري آميزه اي از فرآيندها توسط نظام ترويجي روستايي و كشاورزي، بيشتر بر مبناي «سنت» است. تا بررسي جدي اينكه كدام تركيب، مطلوب ترين تركيب در موفقيت آنان است.
آموزش ترويج و آموزش روستايي
- ترويج بازوي آموزشي دولت است.
- تاكيد بر نوعي ساختار آموزشي دارد.
- تاكيد بر هماهنگ كردن خدمات واحدهاي مختلف از طريق تشكيل گروه خدمات رساني در زمينه هاي مختلف دارد.
- فرصت همكاري بين واحدهاي ذيربط را فراهم مي كند.
- واحدهاي اجرايي ذيربط را ملزم به همكاري مي كند.
هدفهاي ترويج كشاورزي
الف) انتقال دانش از پژوهش ها به كشاورزي.
ب) مشاوره با زارعان در تصميم گيري
ج) آموزش و كمك براي تصميم گيري هاي مشابه در آينده
د)توانايي زارعان براي پيدا كردن راهشان
ه) تحريك توسعه مناسب كشاورزي
سلسله مراتب هدفهاي ترويج
1- هدفهاي نهايي
2- هدفهاي مداخله گري
3- شرايط براي تاثير فعاليتها در بازار
4- رفتارهاي آشكار شامل تصميم،عمل، كاربرد دانش و به كارگيري مهارتهااست كه به نتايجي همانند نوآوري، سازماندهي و ...مي انجامد.
5- مداخله گرهاي ارتباطي يا اطلاعات را انتقال مي دهنديا مهارتي را آموزش مي دهند.
6- بين ترويج و سرمايه گذاري در مراكز پژوهشي كشا.ورزي مثل امريكا اثر قوي متقابلي وجود دارد ولي كشورهاي توسعه نيافته مكمل پژوهش ها نيست.
7- عدم مكمل بودن پژوهش در ترويج به سازماندهي دو نظام بر مي گردد در مهارتهاي علمي و تكنيكي پژوهشگران مردم متاثرند.
هدفهاي ترويج كشاورزي ايران
هدف ترويج كشاورزي در اولين دهه تاسيس عبارت بود از:
فراهم آوردن موجبات ارتقاء بر سطح زندگي كشاورزان و تامين رفاه اقتصادي و اجتماعي بهتر براي جامعه توليد كننده محصولات كشاورزي كشور به طوري كه با تجهيز نيروي انساني و افزايش درجه اگاهي و كارايي و مهارت آنها از روشهاي پيشرفته توليد و استفاده از تكنيك هاي جديد بتوانند به نفع يك اقتصاد پيشرفته روستايي از منابع توليد كشاورزي و انساني خود به بهترين وجه بهره برداري نموده و از مظاهر زندگي جديد برخوردار گردند. بديهي است رسيدن به چنين هدفي منافع كلي از نظر همه طبقات را در بر خواهد داشت و كمك به پيشرفت اقتصاد كشور خواهد بود.
اينك، پس از گذشت نزديك به چهار دهه از عمر ترويج كشاورزي در ايران، دريافته ايم كه به صرف تجهيز نيروي انساني شاغل در بخش كشاورزي به منظور افزايش ميزان توليد در واحد سطح نمي توان به هدف «ارتقاء سطح زندگي كشاورزان و روستائيان» نايل شد. زيرا مشهود است كه اين ارتقاء تنها تابعي از افزايش ميزان توليد نيست،بلكه عوامل متنوعي شرط بالا رفتن سطح زندگي كشاورزان است، كه افزايش ميزان محصول هم مي تواند يكي از آنها باشد. از جمله عواملي كه در اين رابطه مي توان نام برد عبارتند از فرهنگ جامعه، سطح آموزش و پرورش در جامعه، بهداشت عمومي، تغذيه خانواده ها، ارتباطات، مديريت توليد، بازاريابي محصولات، اعتبارات توليد، بيمه محصول و تضمين قيمت ها و عوامل متعدد ديگري از اين قبيل.
تاريخ چند ساله ترويج در ايران نشان داده است كه تنها آموزش و بالا بردن سطح معلومات و اطلاعات فني و علمي كشاورزان در رشته هاي كشاورزي كافي نبوده، بلكه اجراي برنامه هاي آموزشي ترويج نياز به تهيه و در اختيار گذاشتن نهاده هاي توليد و هم چنين تامين اعتبار مورد لزوم جهت عمليات زراعي دارد.
يعني زارع بر اثر آموزش به نتيجه مصرف كودهاي شيميايي، بذور اصلاح شده و مبارزه با آفات و ساير عوامل كشاورزي واقف شده و آماده براي مراحل بعدي كه احتياج به آموزش در سطح بالاتر و اخذ تجربه و دانش بيشتر است مي باشد. در اين مرحله براي زارع ميزان استفاده حداكثر از انواع مختلف كود شيميايي در واحد سطح و انتخاب بهترين ارقام بذور اصلاح شده براي برداشت محصول بيشتر تا بكار بردن ماشين هاي كشاورزي و مكانيزه كردن زراعت و محدود كردن كشت هاي متنوع و مختلف مطرح مي باشد كه مسئله آموزش مديريت مزرعه براي كشاورزان جزو برنامه هاي آموزشي ترويجي در اين مرحله پي ريزي شده است.
و سرانجام، در سازمان دهي اداره ي امور كشاورزي كشور از طريق تشكيل مراكز خدمات كشاورزي، روستايي و عشايري طي قانون مصوب چهاردهم خرداد 1359 شوراي انقلاب جمهوري اسلامي ايران چنين آمده است:
هدف و منظور از تشكيل مركز خدمات كشاورزي و روستايي و عشايري دهستان عبارت است از: توسعه فعاليتهاي كشاورزي، روستايي، عشايري و ارايه خدمات فني، اعتباري، زيربنايي، رفاهي، آموزشي و تحقيقي و ترويجي و تهيه و تجهيز و توزيع وسايل و لوازم و نهاده هاي كشاورزي و تسهيلات خدمات بازرگاني و ساير فعاليتهاي مرتبط با امور مذكور، با توجه به نيازهايي كه از طريق شوراها اعلام مي شود با جلب همكاري و مشاركت مستمر مردم.
روشهاي ترويجي
- روش هاي گروهي و انفرادي
- ملاقاتهاي انفرادي: احتمالاً مهمترين جنبه ي همه فعاليتهاي ترويجي است كه از قدرت زيادي جهت ايجاد اعتماد به نفس بين كشاورز و مروج برخوردار است.
البته متداولترين مشكل تماس شخصي بين مروج و كشاورز، ملاقاتهايي در مزرعه است كه به علت تماس خود با زارع بيشترين نقش را ايفا مي كند.
يك نوع ملاقات در محل كار مروج نيز موجود مي باشد كه آن هم بستگي به حسن انجام كار وبر خورد روح بستگي دارد كه حس علايق زارعان توسط مروج بر انگيخته مي شود.
روشهاي انفرادي شامل موارد. زير مي باشد:
ملاقات سر مرزعه ، ملاقات در محل كار، نامه ،ارتباط تلفني، تماس ها ي غير رسمي در خارج از محل كار ومزرعه ولي اين روشهاي انفرادي معايبي نيز دارد. كه مهمترين شكل از نظر زمان وصرف منابع پر هزينه است. وخطر تمركز بر زارعان پيشرو وجود دارد كه دراين صورت وجود نوعي تبعيض در بين زارعان شكل مي گيرد.
به عبارتي ديگر ،دريك تشكل سازماني براي توسعه ترويج وترويج كشاورزي وروستايي ،كار گروه بنديهاي اجتماعي بر تامين همكاري وهماهنگي در سه سطح ، به صورت زير دسته بندي مي شود.
1- درون گروهي: بين عوامل ترويج
2- درون گروهي :بين روستائيان ورهبران محلي ومدد كاران روستايي
3- برون گروهي : بين عوامل ديگر موسسات حاضر وموثر بر كار توسعه درروستاها
كه اين سه بند بر اساس پنج رابطه مشترك بين:
1- عوامل ترويج با روستائيان 2- عوامل ترويج با عوامل ديگر موسسات 3- روستائيان با عوامل ديگر موسسات 4- عوامل ترويج وروستائيان با عوامل ديگر موسسات 5- عوامل ديگر موسسات وروستائيان با عوامل ترويج مبتني است. كه از اين عوامل وسطوح همكاري ما به طور كلي به عنوان روش گروهي نام مي بريم كه در مورد ترويج روستايي وكشاورزي مورد استفاده عوامل ترويج قرار مي گيرد.
مزاياي روش گروهي :
الف- فراهم آوردن امكان پوشش وسيع .
ب- به وجود آوردن محيط يادگيري فكورانه وفضاي حمايت كننده كه به زارع اعتماد به نفس مي دهد.
يكي از عوامل تعيين كننده اندازه گروه ،موقعيت جغرافيايي است ولي مناسب ترين تعداد براي گروها در ترويج روستايي بين 20 تا4 نفر است.
- جلسات كوچكتر براي بررسي نيازهاي خاص شركت كنندگان مناسب تر است.
- روح نبايد بر جلسه تسلط كامل پيدا كند ، بلكه نقش او بايد عمدتا اطلاع رساني وحمايت و پشتيباني باشد .
- جلسات گروهي وجمعي متداول ترين روش ترويج گروهي است.
- برداشتن اولين قدم در ايجاد هر گونه ارتباط با روستائيان ،مستلزم تلاش در شناخت اصالت ارزش هاي سنتي در هر يك از جوامع روستايي است.
- نا برابري در سوابق ذهني وتجارب كسب شده وموقعيتهاي اجتماعي واقتصادي ،منشا طبقه بندي روستائيان به گروههاي نو پذيران ، پذيرندگان اوليه وثانويه وكند پذيران است.
- در مرحله ارزيابي وتحول گري كه منظور تغيير در رفتار عملي است تماس رخ به رخ دو محيطي طبيعي وغير رسمي ممكن است به عنوان موثرترين وسيله تبادل معلومات واطلاعات به كار رود .
- موثر ترين روش هاي ترويجي به ويژه درآموزش بزرگسالان درروستاها ،نمايش طريقه اي ونتيجه اي است كه ارزشيابي عملكرد آموزشي بزرگسالان بايد بر مبناي ميزان كاربرد توصيه ها ونتايج حاصله از اعمال آنها مورد بررسي وسنجش قرار گيرد .در نمايش طريقه اي كه يكي از روشهاي آموزش گروهي است سخنراني با عمل توام است كه در نقش تحولگر ،عروج ، نمايش البته نمايش طريقه اي برگزار مي كند طريقه اي به وسيله مروج يا آموزشگر روستا ، يا همكار ي مدد كار روستايي ،هر و يا يك رهبر محلي فني كه قبلا تعليمات لازم را فرا گرفته است انجام مي گيرد .
روشهاي نمايش طريقه اي:
قدم به قدم به زارع نشان داده مي شود كه چگونه عملي را انجام دهد.
مهمترين امتياز اين روش: مروج مي تواند بدين طريق مهارت هاي ساده كشت وكار را براي عده كثيري از كشاورزان تشريح كند وتاثير كار ترويجي خود رادربين زارعين افزايش دهد ولي اگر محيط جلسه آموزشي كوچكتر باشد اين محدوديت اصلي نيز وجود دارد كه اگر عده زيادي كشاورز در جلسه آموزش حضور داشته باشند تنها عده كمي از آنها مي توانند طرز كار را مشاهده نمايند وآن را انجام دهند .
روش نمايش نتيجه اي:
هدف اساسي اين است كه به كشاورزان بومي نشان داده شود كه به كار گيري فكر وتوصيه جديد درآن محل عملي است «مقايسه» در روش نمايش نتيجه اي ،ركن اصلي واساسي را تشكيل مي دهد .كه مثل معروف «ديدن وباور كردن است» مثال مناسبي براي روش نمايش نتيجه اي است .اين روش شيوه مناسبي است كه مروج با به كار گيري آن مي تواند اعتماد واعتقاد لازم را در ميان كشاورزان نسبت به طريقه ها ومقوله هاي جديد ايجاد كند.
مهمتريت محدوديت وشكل روش نمايش نتيجه اي اين است كه مدت زمان زيادي براي به ثمر رسيدن آن لازم است وبسيار پر هزينه است.
روز مزرعه: به فرصتهايي گفته مي شود كه روشهاي نمايش طريقه اي يا نتيجه اي در سطح گسترده تري اجرا مي شود .اين فرصتها كمتر رسمي است .ونظم دقيق از پيش تعيين شده اي ندارد. هدف غالبا اين است كه روش جديدي براي زراعت يا برداشت محصول به كشاورزان معرفي مي شود .وچون هدف تنها معرفي يك ايده يا روش است ضرورتي ندارد كه نسبت به تعداد افراد شركت كننده محدوديت ايجاد شود.
سفرهاي گروهي: تركيبي از سلسه نمايش هاي صحرايي بر سر مزارع يادرمكان ها ومراكز مختلف ديگر است واغلب موجب جذب وجلب علاقه كشاورزان محلي مي شود .
سفرهاي گروي روش مناسبي براي شركت دادن كشاورزان وبر انگيختن تمايل وعلايق اصيل وواقعي آنها در فعاليتهاي ترويجي است .همچنين اين شيوه براي گرد آوردن كشاورزان در كنار يكديگر است .اين روش براي بحث كردن درباره مسائل ومشكلات مشترك وعمومي بسيار سود مند وكارآمد است. از روش بازديد وگردش علمي در مراحل تكاملي آموزش هاي ترويجي استفاده مي شود نمايشگاههاي دائم وموقت جزء وسايل آموزشي گروهي وانبوهي به شمار مي رود.
-موثرترين نمايشگاه ترويجي ،نمايشگاه كه حول نظريه هاي شخصي وبا حداقل اطلاعات پشتيباني كننده بر پا مي شود.
نخستين تفاوتي كه بين نمايشگاه ترويجي وروشهاي انفرادي وگروهي وجود دارد كيفيت ارباب رجوع است.
رهيافت هاي ترويج
استراتژي يا راهبر ترويج كه كلا به مجموعه اي از خط مشي هاي عمومي كه راه وروش نيل به هدفهاي نهايي را معلوم وشخص مي كند اطلاق ميشود. چنين استنباط ميشود كه وظيفه اصلي ترويج كشاورزي ،انتقال دانش علمي از طريق ابزارهاي آموزشي غير رسمي در كشاورزي
- اكسين از نظريه پردازان معروف ترويج چنين مي گويد :واژه (رهيافت Approach) ودولت بر شيوه عمل درقالب يك نظام ترويجي دارد. هدف دررهيافت توليد وتوسعه تك محصولي ، سرراست ومتضمن پيچيدگي كمتري است دراين رهيافت ، هدف توليد بيشتر با كيفيت مطلوبتر آن كلا است .
رهيافت هاي ترويج به دو صورت مي باشد
1- رهيافت توسعه جامع كشاورزي 2- رهيافت توسعه جامع روستايي .
1- رهيافت توسعه جامع كشاورزي :
رهيافت پروژ ه اي: اين رهيافت مبتني براين فرض است كه وجود هماهنگي كامل دربين تمام اجزاي «نهادي» موثر بركار افزايش توليد، در عداد اصول اوليه در فرآيند توسعه واز طريق آموزش روستائيان براي ترويج شيوه هاي مناسب وبرتر توليداست .
به عنوان مثال : تشكيل مراكز خدمات كشاورزي ، در قالب طرح جامع توسعه كشاورزي است .همچنين سازمان عمران قزوين وسازمان عمران جيرفت نيز بر توسعه جامع كشاورزي اشاره مي كنند كه واحد ترويج همواره در عداد يكي از اجزاي اين پروژه ها عمل مي كند.
طرح جامع يا پروژه هاي توسعه ،اغلب به علت پر هزينه بودن به عنوان اقداماتي كوتاه مدت طراحي مي شود وبه مرحله اجرا در مي آيد. نه به عنوان رهيافت دائمي براي ترويج كشاورزي مستمر دريك منطقه .
- «اوتي» متخصص اين رشته سيستم را چنين تعريف مي كند .
«سلسله عواملي كه بتواند براي انجام مقاصد كلي سيستم با هم كار كنند»
كه اين سيستم نيز سه جزء يا عامل دارد.
الف- محيط سيستم «غير قابل كنترل توسط خود سيستم
ب- مرزهاي سيستم : تحت كنترل سيستم .
ج- سطوح مشترك بر خورد سيستم با محيط : محصول هر سيستم نهاده اي براي سيستم ديگر است.
خصوصيات مشترك تمام سيستم هاي ترويجي از ديدگاه اكسين:
الف) هدف سيستم(مردم تحت پوشش)
ب)سيستم تغيير( سازمان ترويج)
ج)عامل تغيير( عامل ايجاد كننده ي تغيير)
2- رهيافت توسعه جامع روستايي:
تركيبي از طرح هاي عمران روستايي و رهيافت ترويجي انگيزشي روستائيان است و توجه رهيافت توسعه جامع روستايي عمدتاً بر پرورش و آموزش عامه مردم معطوف است. برنامه هاي توسعه جامع روستايي مستلزم وحدت مديريت در قالب يك سازمان مستقل محلي است كه مقدمتاً به صورت «طرح هاي پيشاهنگ» در مناطق مشخص به مرحله اجرا در مي آيد.
در رهيافت توسعه جامع روستايي ارزشيابي فعاليت هاي انجام شده به منظور سنجش ميزان موفقيت برنامه، طبعاً پيچيده تر از ارزشيابي در ساير هيافت هاست.
سه نوع رهيافت«نظام عمده» را مشخص مي كنند
الف) عرضه خدمات توسط دولت
ب)خدمات مشترك ناشي از تقاضاي زارعان؛
ج)خدمات مبتني بر عرضه( كشت قراردادي)
نتيجه آخر اينكه:
پژوهش هاي فرهنگي- اجتماعي سبب معني دار شدن تحقيقات بيولوژيك، تكنولوژيك در فعاليتهاي كشاورزي مي گردد، و در اينجاست كه بحث فرهنگ مبحث توسعه و ترويج روستايي و اموزش كشاورزي جامعيت مي بخشد و اعمال آنها را اثربخش مي سازد.
طي مبحث فرهنگ و رابطه آن با ترويج و آموزش كشاورزي و ترويج روستايي، قويا بر آموزش ترويج روستايي تاكيد دارد. و طي آن از يك سو جامعه شناسان، مردم شناسان و «فرهنگ پژوهان» را به تحقيق و تفحص در فرهنگ جامعه روستايي فرا مي خواند، و از سوي ديگر به دانشمندان و پژوهندگان زمينه هاي بيولوژيك- تكنولوژيك و ساير زمينه هاي مرتبط هشدار مي دهد كه اگر تحقيق به خاطر تحول و توسعه در عمل توليدات، به لازمه هاي مقدم و يا توام با آن كه تحقيق در نفس و محيط و شرايط توليد كننده و جمع آنان و همچنين محيط و شوراي فرهنگي- اجتماعي توليدات –نيز مي بايد توجه نمود. نكند كه صرف تمركز و توجه محض بر يك بعد، يك معبر و يا يك ديدگاه محدود، آنان را از عطف توجه و عنايت خاص به شرايط، امكانات و محيط فرهنگي ارباب رجوع اصلي ،يعني روستاييان - كه «همه چرخها به خاطر آنها مي گردند» - باز دارد و مالاً ثمرات نهايي خدمات و تلاشهاي علمي- پژوهشي و فني و اجرايي متخصصان،برنامه ريزان و مجريان را كه همانا ارتقاء بر سطح زندگي روستاييان و افزايش عملكرد توليدات روستايي و به تبع آن رونق اقتصاد ملي است اندك سازد و يا مانع گردد.
منابع:
1- بيرو، آلن: فرهنگ علوم اجتماعي،ترجنه دكتر باقر ساروخاني.
2- سوان سون، برتون، مرجع ترويج كشاورزي، ترجمه دكتر اسماعيل شهبازي و مهندس احمد حجاران.
3- تودارو، مايكل- توسعه اقتصادي در جهان سوم،ترجمه دكتر غلامعلي فرجادي.
4- استراتژيهاي توسعه كشاورزي، تاليف دكتر اسماعيل شهبازي.
5- توسعه اقتصادي، دكتر محمود متوسلي.
6- پيشرفت و توسعه بر بنياد هويت فرهنگي، دكتر پرويز ورجاوند.
7- رهنمودي بر رهيافت هاي بديل ترويج از جورج اچ اكسين ترجمه دكتر اسماعيل شهبازي.
8- مقدمه اي بر آموزش ترويج و توسعه شيوه هاي نوين در روستاها: تاليفاسماعيل شهبازي.
9- ديباچه اي بر رهبري، دكتر ناصرالدين صاحب الزماني.
10- Brunner and Associates .om pp.320-330 in H.C. sanders Editor.
