ارتباطات سنتي و لزوم توجه به آن در فعاليت هاي ترويج كشاورزي
دكترعباس نوروزي ـ كارشناس ترويج
سعه و خاصه
توسعه روستائي و كشاورزي به عنوان آرمان و كمال مطلوب مطمح نظر جميع كشورهاي جهان سوم مي باشد . نيل به اين مهم همچون هر
مقصد و منظور ديگري مستلزم بهره گيري
از ابزار و ادوات و يا فراهم نمودن شرايط مورد
نياز است .
يكي از اين موارد كه در طي دو دهه اخير توجه خاصي به آن معطوف شده است مقوله “ارتباطات” مي باشد . از آنجائي كه مفهوم
ارتباطات نظير بسياري ديگر از مفاهيم
علمي و دانشگاهي ريشه در كشورهاي غربي داشته و يا
حداقل اينكه
ادبيات مرتبط با آن در اين كشورها نضج گرفته و سير تكاملي خود را پيموده است ، مراد از ارتباطات نيز غالباً تداعي كننده
مواردي همچون اينترنت ، اينترانت و يا
رسانه هاي ارتباط جمعي مثل راديو و تلويزيون و
مطبوعات مي
باشد و با همين ديدگاه است كه متوليان توسعه روستائي و كشاورزي در كشورهاي در حال توسعه غالباً توسعه شبكه هاي ارتباطي و
اطلاع رساني در كشورهاي خود را مترادف با
توسعه من باب مثال گسترش شبكه هاي اينترنت تلقي
مي نمايند .
در حاليكه پيش از وارد شدن اين مفاهيم در عرصه فعاليت هاي
معطوف به
توسعه در اين كشورها ، نظام هاي اجتماعي اين ممالك به گونه اي كارآمد از ارتباطات سنتي بهره مي گرفتند . همچنين خصايص اين
گونه هاي ارتباطي ، نشر و تسري اطلاعات در
زمينه هاي گوناگون و به سياقي كاملاً
گسترده و
مناسب را در پي داشته است . آنچه كه در اين نوشتار مورد توجه و تأكيد است تبيين جايگاه ارتباطات و به ويژه ارتباطات سنتي در
فرآيند توسعه روستائي و كشاورزي و لزوم
شناخت و متعاقب آن بهره گيري مؤثر از آن در
فعاليت هاي
ترويج كشاورزي است .
تعريف و
اهميت ارتباطات
محسنيان راد
در تعريف ارتباط مي گويد : “ فراگرد و انتقال پيام از
سوي فرستنده براي گيرنده ، مشروط بر آنكه در
گيرنده پيام
مشابهت معني با معني مورد نظر فرستنده پيام ايجاد شود ” ( محسنيان راد ، 1381 ) .
در اين تعريف صرف ارسال پيام از سوي فرستنده و
دريافت آن
از طرف گيرنده به منزله ارتباط قلمداد نشده و استنباط يكسان
معني پيام
از سوي هر دو طرف به عنوان جزئي لاينفك در تعريف فراگرد ارتباط مطرح شده است . به عبارت ديگر اين نكته در تعريف بالا مورد
تأكيد مي باشد كه چنانچه همان درك مورد
نظر فرستنده در گيرنده پيام نيز حاصل شود ، مي
توانيم قائل
به برقراري ارتباط ميان آنها باشيم . از آنجائي كه در اينجا
نقد و تحليل
تعاريف مختلف ارتباط مورد نظر نمي باشد به همين تعريف از يكي
از صاحب
نظران علم ارتباطات در كشور بسنده مي شود .
اما در
زمينه اهميت ارتباطات ، به نظر مي آيد كه عطف توجه خاص به مقوله ارتباطات و نقش آن در فرآيند توسعه ممالك جهان از يك روند رو
به رشد برخوردار باشد . به طوريكه به زعم
كيا در دهه هاي 70 و 80 ميلادي بود كه
براي اولين
بار ارتباطات به عنوان يكي از عوامل توسعه معرفي و در واقع پس از جنگ جهاني دوم زمينه براي اينكه ارتباطات را عامل توسعه
معرفي نمايند ، فراهم شد و سازمان هاي
بين المللي همچون يونسكو نيز اين امر را ترويج
كردند . وي
در ادامه با تأكيد بر اينكه ارتباطات يكي از مهم ترين محورهاي توسعه است ، بر اين باور است كه ارتباطات چه در بخش ارتباطات
جمعي ، چه در بخش رسانه ، چه در زمينه
سخت افزاري و نيز وسايل ارتباط جمعي مي تواند
توسعه
اجتماعي ، اقتصادي وفرهنگي را تسريع كند (كيا،بدون تاريخ) . به اين ترتيب مي توان ارتباطات را يكي از جديد ترين مؤلفه هاي
شناسائي شده در خصوص توسعه تلقي نمود .
تعبير آلوين
تافلر هم از دو وزارت خانه به عنوان وزارت خانه هاي قرن بيست
و يكمي تحت
عناوين وزارت آموزش و پرورش و وزارت ارتباطات خود تأكيد جدي بر ضرورت و اهميت نقش ارتباطات در تحـولات رو بـه تـوسعه كشورهاي
جهان مي باشد (خوارزمي ، 1378) .
به اين
ترتيب ، به نظر مي آيد كه كمترين ترديدي نسبت به اهميت ارتباطات در فرآيند تكاملي
جوامع وجود نداشته باشد .
ارتباطات
سنتي
با درك
ضرورت و اهميت ارتباطات آنچه كه در مورد كشورهاي جهان سوم و از جمله ايران قابل توجه مي باشد اين است كه در اين ممالك نيز با
اعتقاد به لزوم بهره گيري هر چه بيشتر از رسانه
هاي ارتباطي ، اين رسانه ها مثل هر پديده وارداتي ديگر به
صورت دست نخورده و فارغ از هر گونه اهتمام در جهت
بومي سازي و
يا لااقل تلفيق آنها ، مراكز و نهادهاي ارتباطات سنتي مورد
استفاده
واقع شد و به همين دليل رسانه هاي ارتباطي نوين هر زمان كه به تنهائي و بدون اتكاي به نهادهاي ارتباط سنتي مورد توجه قرار
گرفتند كاركرد و نتايج مورد انتظار را
به همراه نداشتند . به عنوان بهترين شاهد بر اين
ادعا مي
توان به وقوع انقلاب اسلامي در كمتر از سه دهه گذشته در ايران اشاره نمود . به طوريكه هاكتن ، استاد محافظه كار دانشگاه
ويسكانسين آمريكا و متخصص ارتباطات در جهان سوم
، با در نظر گرفتن تجربه ايران در زمينه به كارگيري
ارتباطات سنتي در جريان انقلاب اسلامي ( چه قبل و چه بعد
از پيروزي )
مي گويد : “ آنچه در ايران روي داد بي سابقه بود . چون
ارتباطات
چهره به چهره ، ارتباطات سنتي ، راه پيمائي ها و خطبه هاي نماز جمعه در خدمت انقلاب قرار گرفت ” . وي در ادامه اضافه مي
نمايد : “ نه تنها مطبوعات پر تيراژ و
راديو و تلويزيون كه از مطبوعات زيرآكسي ، نوار
كاست ، تلفن
بين شهري و داخل شهري هم براي انتشار پيام هاي انقلاب استفاده شد ” ( فرقاني ، 1382 ) .
عبارات فوق
ضمن ارج نهادن بر نقش رسانه هاي نوين ارتباطي مثل راديو و
تلويزيون و
نوارهاي كاست بر جايگاه رفيع رسانه هاي ارتباط سنتي همچون خطبه هاي نماز جمعه و ارتباطات چهره به چهره در جريان به ثمر نشستن
انقلاب اسلامي تإكيد مي نمايد .بدون تردبد
يكي بدون ديگري نمي توانست اين همه نتايج شگرف به همراه
داشته باشد.
در همين زمينه
مولانا “نمازجمعه” به عنوان يكي از مراكز ارتباطات سنتي در
ايران را به
لحاظ آگاهي بخشي به مردم در حد حتي بالاتر از يك مجله علمي مي داند .به زعم وي مردم در ايران اكثر اطلاعاتشان را نه از
روزنامه ها و مجلات كه از منبرها ،
حسينيه ها و هيأت ها (به منزله مراكز ارتباطات سنتي) به دست مي آورند و در
ادامه بر اين نكته تأكيد مي نمايد كه مراكز فوق به
عنوان رسانه
هاي سنتي با رسانه هاي جديد در هم ممزوج مي باشند و از هم جدا نيستند . و در پايان اين گونه نتيجه مي گيرد كه “ … اگر مي
خواهيم روزنامه ها و مجله هاي شهرستان ها
را توسعه بدهيم بايد از مساجد و حسينيه ها شروع
كنيم . چون
اين مراكز سنتي نه تنها هيچ مغايرتي با رسانه هاي جديد ندارند بلكه به آنها مشروعيت هم خواهند داد . به خصوص در اجتماعات
كوچك ” ( مولانا ، 1381 ) . بنابراين ، وي ضمن
اشاره مؤكد بر امتزاج رسانه هاي ارتباط سنتي با رسانه هاي
نوين قائل به تقدم بهره گيري از رسانه هاي سنتي
در فرآيند
اطلاع رساني به مردم به ويژه در جوامع كوچك مي باشد .
حال كه اين
قدر در مورد ارتباطات سنتي و حواشي آن صحبت شد بي مناسبت
نخواهد بود
كه تعريفي در اين زمينه ارائه شود . فرقاني بر اين باور است كه : “ ارتباطات سنتي به گونه اي از ارتباطات گفته مي شود كه بر پايه باورها ، تاريخ ،
فرهنگ و عقايد عمومي جامعه شكل گرفته و در عين حال آنها را
ترويج و
تقويت مي كند . غالباً ميان فردي و چهره به چهره است و ساخت و محتواي نخبه گريز و عوام گرا دارد ” (فرقاني ،1382) . تعمفي
بر تعريف قوق كه در بردارنده شماري از
خصايص ارتباطات سنتي نيز مي باشد ، ضرورت توجه به
آن را به
ميزان بيشتري آشكار مي كند . در اين تعريف بر نخبه گريزي و عوام گرائي ارتباطات سنتي تأكيد شده است . در حاليكه به صورت
كاملاً برعكس رسانه هاي نوين خصيصه
نخبه گرائي و عوام گريزي را در ذات خود دارند . به
اين ترتيب و
در حالي كه توسعه و گسترش رسانه هاي نوين همچون اينترنت و
ماهواره به
تعميق و گسترش شكاف اطلاعاتي ميان اقشاري كه به اين منابع
دسترسي
دارند و آنان كه بي بهره از آنها مي باشند ، كمك مي نمايد ، رسانه هاي سنتي پر كردن اين شكاف را از طريق ارتقاي سطح اطلاعات و
معلومات عامه جامعه وجهه همت خود قرار
داده اند .ضمن آنكه عامه گرا بودن رسانه هاي سنتي
به برد وسيع
تر و پوشش بيشتر مخاطبان به ميزان بسيار زيادي كمك مي نمايد . در حاليكه رسانه هاي نوين
فقط به قشر معدود نخبگان جامعه دسترسي دارند . علاوه بر اينها ، اهتمام
به شناسائي و متعاقب آن بهره گيري از مراكز و
نهادهاي
ارتباط سنتي و نيز ارتباط گران سنتي حركتي در راستاي حفظ و ثبت و ضبط لااقل بخشي از هويت فرهنگي و تاريخي اين سرزمين مي باشد .
نتيجه گيري
كاركنان
ترويج كشاورزي كه رسالت ارائه آموزش هاي فني به روستائيان و
كشاورزان را
بر عهده دارند در طول بالغ بر 50 سال كه از عمر رسمي فعاليت
هاي ترويج
كشاورزي در كشور مي گذرد ، به انحاي گوناگون و با بهره گيري از روش هاي مختلف در اين زمينه تلاش نموده اند . تهيه و توزيع
نشريه هاي ترويجي ، تهيه و پخش برنامه هاي
راديوئي و به دنبال آن برنامه هاي تلويزيوني ، انجام
بازديدها و كلاس هاي آموزشي از شايع ترين ودر عين حال
قديمي ترين
روش هاي مورد استفاده در ادبيات فعاليت هاي ترويجي در ايران
بوده و در
سنوات اخير نيز روش هائي همچون تلفن گويا و ايجاد سايت هاي
اينترنتي
كشاورزي به زبان فارسي در حال گسترش مي باشند . و در حاليكه قصد و تعمدي نيز در بين نبوده است ، اين روش ها معطوف به تأمين
نيازهاي اطلاعاتي كشاورزاني بوده است كه ضمن
نظر مساعد به اين روش ها به آنها دسترسي نيز داشته اند و
در اين بين شمار قابل توجهي از مردم ساكن در مناطق
روستائي
كشور نه تنها با كاركردها و وظايف ترويج آشنا نيستند ، بلكه حتي واژه نهاد ترويج را براي يك بار نيز نشنيده اند.
و به نظر مي
آيد كه محروميت اقشار وسيعي از روستائيان از خدمات ترويج و
تعميق شكاف
اطلاعاتي ميان كشاورزان پيشرو و عامه روستائيان با توسعه روش
هاي جديد
ترويجي كه در بالا مورد اشاره قرار گرفتند ، به دليل نخبه گرائي قابل ملاحظه از يك طرف و فراهم نشدن زمينه استفاده وسيع از
اين روش ها در كشور به دلايلي همچون
بيسوادي و كم سوادي قابل توجه و عدم توان مالي
زارعين جهت
دسترسي به رايانه ، خط تلفن و فقدان آموزش هاي لازم به ميزان
روز افزوني
قابل مشاهده باشد . ضمن آنكه ، به نظر مي آيد امكانات آموزشي
فراهم شده
از طريق اين رسانه هاي نوين نيز بيشتر منطبق بر نيازهاي
كشاورزان
پيشرو با خصايصي نظير اراضي وسيع ، باشد. بنابراين ضروري است كه از رسانه هاي سنتي و مراكز ارتباط سنتي به جهت خصلت عامه گرا
بودن آنها به صورتي شايسته تر در جريان
فعاليت هاي ترويج كشاورزي بهره برداري شود . به
اين جهت
پيشنهادهاي اين نوشتار را مي توان در دو مورد زير خلاصه نمود :
منابع مورد
استفاده
1 ـ در سرفصل هاي درسي دانشجويان رشته ترويج و آموزش
كشاورزي به مقوله هاي ارتباطات سنتي ، مراكز و نهادهاي ارتباطات سنتي و
ارتباط گران سنتي در فالب درسي تحت همين عنوان و يا عناوين مشابه و يا
حداقل سرفصل (سر فصل هائي) از يك درس توجه كافي مبذول گرديده و در هر مورد
اهتمام لازم در خصوص جلب نظر مساعد دانشجويان نسبت به هر يك از موارد فوق
صورت پذيرد . 2 ـ
كاركنان ميداني ترويج اعم از مدير، كارشناس، تكنسين و يا مروج مساعي لازم را در
زمينه شناسائي رسانه هاي سنتي فعال در حوزه خدمتي خويش به عمل آورده و از
اين طريق تلاش مناسب را در زمينه نهادينه كردن استفاده از اين رسانه ها در
جريان فعاليت هاي ترويجي خويش داشته باشند تا به اين وسيله به پوشش وسيع تر
آموزش هاي ترويجي كمك نمايند . 1 ـ خوارزمي ، شهيندخت . (1378). “آثار انقلاب ارتباطات
در جهان و نگاهي به آثار آن” . نشريه پيام ارتباطات . شماره 5 ، مرداد
و شهريور 1378 . 2 ـ فرقاني
، محمد مهدي . (1382) . درآمدي بر ارتباطات سنتي در ايران . تهران : مركز مطالعات
و تحقيقات رسانه ها . 3 ـ كيا . علي اصغر. ( بي تاريخ ) . “در گرو سياست هاي انبساطي، ارتباطات در برنامه
چهارم توسعه ” . نشريه فرهنگ و پژوهش . شماره 130 . 4 ـ محسنيان راد ، مهدي . ( 1381) . “ نقدو
بررسي كتاب ارتباط شناسي ، تفاوت در ارتباط با واقعيت ” . به اهتمام مرجان تقوي .
نشريه ايران . مورخ 17/8/1381 .
