تاريخچه شهر آمل

شهر آمل از شهرهاي بسيار قديمي ايران در استان مازندران است. بعضي از مورخان و جغرافي نويسان سابقه‎ آن را به دوره پيشداديان و كيائيان نسبت داده اند. شهر آمل با توجه به اشياء و سكه هايي كه از آن به دست آمده در دوره ساساني پايتخت يامركز آن منطقه بوده است. احتمالا مردم آمل در زمان حكومت مهدي خليفه عباسي، به دين اسلام گرويدند و بعد از آن بناهاي اسلامي در آنجا ساخته شد. اوايل قرن هفتم حسام الدين اردشير مركزيت را از ساري به آمل آورد و قصر خود را در آنجا برپا داشت. در سال 795 هـ . ق امير تيمور گوركاني آمل و ساري را غارت كرد و فرمان قتل عام ساكنين آنها را صادر كرد و سه قلعه مهم از جمله ماهان سر را با خاك يكسان كرد. از آن پس آمل روبه ويراني نهاد. آمل جديد در جوار شمال آمل قديم بنا شده است وامروزه يكي از شهرهاي آباد و زيباي شمال ايران به شمار مي رود.

مراکز تاريخي و باستاني

اين قلعه كه به ملك قلا معروف است، ظاهراُ به نام ملك بهمن آخرين سلطان لاريجان نامگذاري شده است. آثار ويرانه هاي اين قلعه بالاي كوهي مشرف به دهكده شاهاندشت ( از روستاهاي لاريجان ) هنوز خودنمايي مي كند.

حمام اشرف آمل

اين حمام از بناهاي قرن دوازدهم هجري قمري است كه در نياكي محل آمل واقع شده است. مصالح عمده حمام آجرو سنگ است وديوارهاي آن تماماً با كاهگل و دوغاب آهك، اندود شده است. حمام اشرف تنها باقي مانده حمام هاي قديمي شهر آمل است .

پل دوازده پله

پل آجري دوازده پله بر روي رودخانه هراز در وسط شهر آمل احداث شده و دو بخش شرقي و غربي شهر را به همديگر متصل مي كند. قدمت بناي پل به سال 1018 هـ .ق مي رسد. اين پل بيشتر به خاطر نقش حياتي و سازنده آن، يكي از معتبرترين پل هاي تاريخي مازندران به شمار مي آيد.

جاذبه هاي طبيعي

چشمه آب گرم آب آهن يا آب فرنگي

اين چشمه بالاي روستاي آب اسك لاريجان، ميان بيدستان ازارو قرار دارد. آب اين چشمه داراي تركيبات سولفات دوفروكربنات و دوفراسيدكربنيك آزاد است. استحمام و نوشيدن آن براي افراد مبتلا به بيماري كم خوني و جلدي توصيه شده است.

آب معدني استراباكو

اين آب گرم بين راه لاريجان به روشاق، نزديك روستاي بايجان در محلي به نام قلابن قرار دارد، از كوهي مي جوشد و پس از چند متر به رودخانه هراز مي ريزد. آب اين چشمه ماده اي به نام زبيق دارد كه درمان امراض جلدي ، به ويژه بيمارهاي عفوني مؤثر و مفيد است.

چشمه آب گرم آب اسك

اين آب گرم در روستايي به همين نام از بخش لاريجان قرار گرفته و داراي تركيبات اسيد كربنيك و بيكربنات دوسود است. پيرامون اين چشمه قشرهاي آهكي پديد آمده كه به مرور زمان به سنگ هاي مرمر تبديل شده است. اين آب گرم براي درمان امراض جلدي از قبيل اگزما و زخمهاي كهنه توصيه شده است. علاوه بر آب گرم فوق، آب معدني هاي ديگري نيز در آب اسك وجود دارد كه براي رفع امراض جلدي و گوارشي توصيه شده اند.

آب گرم رينه

اين آب گرم در نزديكي روستاي رينه لاريجان قرار گرفته است و هر ثانيه هزار ليتر آبدهي دارد. اين آب براي درمان بيماري هاي جلدي، مفصلي و عفوني مؤثر است .

آبشارشاهندشت لاريجان

اين آبشار در بالاي كوهي به همين نام در جوار قلعه ملك بهمن قرار گرفته است و بيش از 50 متر ارتفاع دارد. مشروبي بودن آب چشمه و نزديكي آن به جاده هراز، راه سواره، چشم اندازهاي زيبا و سرسبز، قابليت هاي جهانگردي آن را به طور چشمگيري افزايش داده است.

درياچه ساهون

اين درياچه در دامنه هاي جنوب غربي قلعه دماوند، نزديك روستاي نوا قرار گرفته است. ارتفاع آن از سطح دريا بيش از 3000 متر است. در گذشته بيش از 1000 هكتار وسعت داشته و تا نيم قرن پيش پر از آب بوده كه به مرور زمان بر اثر دخالتهاي انسان حجم آب آن كم شده است. در حال حاضر به صورت مردابي در آمده است.

اماکن زيارتي و مذهبي

آرامگاه امامزاده ابراهيم آمل

ساختمان اين امامزاده چهارضلعي مشتمل بر بدنه آجري و گنبد هرمي شكل است. بر روي در و صندوق چوبين آن، كتيبه هايي حك شده است كه تاريخ بناي ساختمان امامزاده را در سال 925 هجري قمري نشان مي دهد. كتيبه اين بقعه و متن آنها به ابومحمد ابراهيم از فرزندان امام موسي كاظم (ع) و برادرش ابولمعلي يحيي و مادر ايشان تعلق دارد و در سال 925 هـ . ق به وسيله خواجه نامدار ابن درويش ساخته شده و باني آن عبدالله ابن شاه قاضي بوده است.

امامزاده عبدالله

آستانه امامزاده عبدالله در 12 كيلومتري جنوب غربي آمل، در روستاي اسكو محله‌ قرار دارد. ساختمان اصلي امامزاده در سال 1343 شمسي به وسيله سازمان اوقاف تخريب گرديد و بناي نوساز و با عظمت كنوني به جاي آن ساخته شد. در صحن بناي امامزاده ضريحي است از طلا و نقره به طول 463 سانتي متر و غرض 375 سانتي متر و ارتفاع 275 سانتي متر كه به وسيله هنرمندان ماهر اصفهاني ساخته شده است. از آثار قديمي آستانه امامزاده عبدالله حوض شفا و مرقد بي بي فاطمه و سقاخانه آن است كه به وسيله سازمان اوقاف تجديد بنا شده است.

آمل یکی از شهرهای صنعتی استان مازندران در ایران است. شهر آمل با ۱۹۹٬۶۹۸ نفر جمعیت (بر اساس سرشماری سال ۱۳۸۵) در جلگه مازندران و در دوسوی رود هراز با ارتفاع ۷۶ متر از سطح دریا در ۵۲ درجه و ۲۱ دقیقه طول شرقی و ۲۶ درجه و ۲۵ دقیقه عرض شمالی و در فاصله ۷۰ کیلومتری غرب ساری، مرکز استان، ۱۸ کیلومتری جنوب دریای مازندران و ۶ کیلومتری شمال دامنه کوه البرز و ۱۸۰ کیلومتری شمال شرقی تهران قرار دارد.

فهرست مندرجات
[نهفتن]

۱ وجه تسمیه
۲ تاریخچه
۳ معماری و گردشگری

۳.۱ محلات تاریخی آمل
۳.۲ جاذبه‌های گردشگری

۴ جستارهای وابسته
۵ گالری عکس
۶ منابع

وجه تسمیه

نام یکی از اقوام ساکن کرانه جنوبی دریای مازندران آمارد بوده‌است. نام شهر آمل در مازندران را دگرگون‌شده نام آمارد دانسته‌اند. واژه آمل که گونه دیگر آن آموی است، احتمالا از قبیله باستانی (آ)مردها یا (آ)ماردها گرفته شده‌است. مورخان باستانی غربی نام این قبیله را مردی (mardio) یا آمردی (Amardio) آورده‌اند. آماردها قومی نیرومند و جنگجو بوده‌اند و ناحیه فعلی آمل را به عنوان مرکز خود انتخاب نموده و نام خود را بر نهادند و بعدها واژه «آماردها» به سبب کثرت تلفظ به آملد، آمرد و «آمل» بدل شد. ^{[نیازمند منبع]}

تاریخچه

در حدود قرن نهم پیش از میلاد در دو طرف سفیدرود در حدود رستم آباد امارت نشین‌های متعددی به وجود آمده بود که مردم آن در ساختن کوزه‌های سفالین گلی و پیکرک‌های گاو و جام‌های زرین و زینت آلات و غیره سلیقة بخصوصی نشان داده‌اند و آثارشان نشان می‌دهد که تمدن و هنر آنها بسیار پیشرفته بوده‌است. این امارت نشین‌ها در حدود قرن هفتم تا پنجم پیش از میلاد به وسیلهٔ اقوام مقتدر تازه وارد منهدم گردیدند. ناحیهٔ ساحلی جنوب دریای مازندران در همین زمان و حتی مدت‌ها پیش از آن معبر آسانی برای عبور اقوام شمالی به سوی دره‌های حاصلخیز و مراتع کوهستانهای مغرب ایران بود. از آن راه اقوام مزبور می‌توانستند به آسانی به شهرهای پرثروت بین‌النهرین دست یابند. به علاوه سواحل باختری دریای مزبور به راه طبیعی قفقاز برمی خورد و این ناحیه در میان دریای مازندران مانند «هیت‌ها» و «میتانی‌ها» و «کاسی‌ها» و شاید مادها و... بعد از آنها «سکایی‌ها» و «کیمری‌ها» از آن برای ورود به شبه جزیرة آناتولی و فلات ایران و جلگة بین النهرین استفاده می‌کردند.

اگر نزدیکی زبان و عادات و رسوم مردم سواحل جنوبی دریای مازندران یعنی «گیل‌ها» و «دیلم‌ها» و «تپوری‌ها» و «آماردها» را با تالش‌ها در نظر بگیریم این طور به نظر می‌رسد که تمام این اقوام از راه گردنه‌های قفقاز و سواحل تالش به طرف گیلان آمده باشند و چون سواحل دریایی برای زندگی مناسب نبود به ارتفاعات واقع در کنار جنگل‌ها رفته و به گله‌داری در مراتع سبز جلگه‌های مرتفع البرز مشغول شدند. امروز در تمام این نواحی گورهای متعددی از آنان وجود دارد. تعداد گورهایی که در جلگه‌های مرتفع واقع در کنار جنگل‌های گیلان و مازندران قرار دارد به قدری زیاد است که می‌توان احتمال داد که اجتماعاتی در آن نواحی مسکن داشته‌اند و آثار خانه‌هایشان از میان رفته باشد. ^{[نیازمند منبع]}

در عصر صفوی آمل رونق فراوان گرفت و حکام صفویه به مازندران دلبستگی خاص داشتند. شاه عباس که به آمل علاقه زیاد داشت به دستور او جاده کنار رودخانه هراز آباد شد و در طول راه برای توقف چهارپایان و افراد کاروانسرا ایجاد کردند جاده شوسه‌ای که آمل را به ساری و گرگان وصل می‌کرد، درزمان او احداث شد. ^{[نیازمند منبع]}

معماری و گردشگری

۱- بازار: راسته اصلی بازار قدیم آمل به همراه راسته‌های فرعی منشعب از آن (راسته عطاران، راسته پالان دوزان، راسته نمدمالان و نوراسته)نقش مهمی در تشکیل و تعریف محدوده بافت ایفا می‌کنند. راسته اصلی دقیقاً و بلافاصله بعد از پل دوازده چشمه (جنوب شرقی بافت) آغاز و به صورت قطری و طولی در بافت حرکت کرده و تا نزدیکیهای مرکز اصلی کاشی محله (مسجد جامع علی کوچک) ادامه می‌یابد. بازار به بافت ویژگی طولی و خطی بودن آن (گذر و محور اصلی بافت) تلفیق بعضی از مراکز محله با آن (مشائی محله و شاهاندشتی محله)، برخورداری از کاربری اجتماعی – اقتصادی و همجواری با دیگر عناصر شهری عمده بافت (مسجد جامع، مسجد آقا عباس، گرمابه و …) قسمت اعظمی از بافت مسکونی اطراف را تحت نفوذ مستقیم خود دارد. در واقع برش و عبور قطری بازار از بافت سبب می‌شود که تا عمق واحدی از دو طرف (بافت مسکونی پیرامون بازار) خود را تحت پوشش قرار دهد.

۲- مراکز و گذرهای اصلی محلات، به غیر از سه مرکز اصلی میدانچه مشائی محله (محله چهار سوق)، بازارچه شاهاندشت محله (تکیه هاشمی) و کاشی محله (مسجد جامع علی کوچک) بقیه مراکز اصلی با فاصله از راسته اصلی بازار و تقریباً در در مرکز ثقل هندسی محلات مستقر هستند. چون راسته اصلی بازار به صورت قطری بافت را قطع نموده‌است از این نظر این مراکز اصلی با گذرهای اصلی بین خود، عملاً یک حلقه ثانویه پنهانی (تار نامرئی) را به دور بازار به وجود می‌آورند. علاوه بر این هر یک از این مراکز اصلی، خود دارای یک شعاع نفوذی هستند. لذا مجموعه این شعاعهای نفوذ مراکز اصلی با حلقه درونی بر گرد بازار، محدوده و منطقه‌ای را تعریف خواهد کرد که می‌تواند به عنوان یک محدوده بافت کهن و تاریخی به آن استناد کرد. چون بافت کهن آمل از دخالتهای کالبدی و عبور خیابانهای چلیپائی رضاخانی مصون مانده‌است. لذا پیوستگی قضایی عناصر شهری و مراکز محلات از طریق گذرها و معابر اصلی بافت موجب تشکل و انسجام بافت می‌گردد.

محلات تاریخی آمل

۱- نیاکی محله (حسینیه ارشاد) ۲-اسپه کلا(تکیه اسک) ۳-قادی محله (تکیه شهدا) ۴- کاردگر محله (مسجد امیری‌ها) ۵- مشائی محله (چهار سوق) ۶- شاهاندشت محله (تکیه هاشمی) ۷- چاکسر محله (امامزاده قاسم) ۸- کاشی محله (مسجد جامع علی کوچک) ۹- پائین بازار محله (تکیه آملی‌ها) ۱۰- گلباغ محله (مسجد جامع) ۱۱- گرجی محله (امامزاده تقی)

هر یک از محله‌های مسکونی فوق دارای محدوده و مرز معین وتعریف شده هستند. این محدوده‌ها توسط حصار یا موانع کالبدی مشخص نمی‌شد، بلکه گذرها و کوی‌ها یا محدوده پلاکها محدوده هر محله را تشکیل می‌دهد.

جاذبه‌های گردشگری

پل معلق آمل

پل تاریخی ۱۲ چشمه (پله) آمل

از آثار تاریخی شهرستان آمل با آن همه سابقه شهرنشینی یا به دلیل رطوبت بالای منطقه و یا به دلیل حوادث طبیعی مثل زلزله و حوادث غیر طبیعی مثل هجوم تیمور گورکانی، چیز چندان درخور توجهی باقی نمانده‌است. برخی از این آثار باقیمانده به همراه برخی جاذبه‌های جهانگردی از این قرارند:

مشهد میربزرگ (مقبره میر قوام‌الدین مرعشی، سر سلسله مرعشیان مازندران که از بناهای دوره صفویه‌است.)
مقبره میرحیدرالدین
مقبره امامزاده ابراهیم
مقبره امامزاده قاسم
مقبره امامزاده عبدالله
مقبره ناصرالحق حسن‌بن علی
بقعه شمس آل رسول
پل دوازده چشمه
قلعه شاهان‌دشت (ملک بهمن)
مقبره مولانا سید حسن ولی واقع در نیاک
پارک جنگلی میرزا کوچک خان (واقع در ۲۰ کیلومتری جاده هراز)
آبهای معدنی لاریجان، آمولو، اسک و استراباکو
جاذبه‌های ورزشی
- قله دماوند
- قله امام‌زاده قاسم
- کوه قره‌داغ
- سیاه کوه
- آسمان کوه لار
- کوه دال کمر
- ارتفاعات ییلاقات لاریجان
- رود هراز
جاذبه‌های علمی تحقیقی
- کارگاههای پرورش ماهی سردابی لاریجان
- طرح آبریز هراز
- موسسه تحقیقات برنج کشور
- مرکز پرورش نهال زیتون
- مرکز پرورش گیاهان دارویی سلیمانی و قلی‌زاده
- دهکده قدیمی با کارگاه قالی‌بافی بلیران
- باغ کیوی و گلخانه ایزدی
- پرورش ماهی و منابع طبیعی چلاو
- منطقه حفاظت شده چلاو
- منطقه حفاظت شده سیاه‌بیشه
جاذبه‌های تفریحی
- پارک جنگلی میرزا کوچک‌خان جنگلی
- پارک جنگلی امامزاده عبدالله
- پارک دهکده طلایی
- شکارگاههای لاسم
- شکارگاه امیری
- شکارگاه لار
- منطقه تیراندازی ممنوع رزن
جاذبه‌های تاریخی
- نقش برجسته شکل‌شاه
- حمام شاه‌عباس آبگرم لاریجان
- بقعه میرحیدر آملی
- مسجد جامع
- آرامگاه ناصرالحق بقعه شمس‌الرسول
- آثاره راه‌باستانی هراز
- قلعه ملک‌بهمن شاهندشت
- برج قدیمی امیری
- بازار قدیم آمل
- مسجد امام حسن‌عسگری
- ساختمان دارایی
- قلعه کهرود
- بافت قدیم شهر شهر با خانه زیبا مانند خانه شفائی
- قلعه دختر پلور کاروانسرای سنگی و کوهستانی پلور
- کافر کلی (غارهای باستانی آب‌اسک و پلمون)
- امامزاده عبدامناف
- امامزداده محمد قریشی
- امامزداه عباس شهنه‌کلا
- پل ۱۲ چشمه
- پل معلق
- پل پلور به لار
- بقعه شمس طبرسی
- بقعه میربزرگ
جاذبه‌های طبیعی
- قله دماوند
- غار گلزرد
- جنگل بلیران
- گرم رود
- رود کم‌کلا
- رود کرسنگ
- رود پنجاب
- رود لاسم
- آب معدنی استراباکو قلابن
- آب معدنی پرسم آمولو
- آب گرم لاریجان
- آب معدنی اسک
- آب آهن آب فرنگی لاریجان
- آب معدنی گرو کلرد
- آبشار یخی
- آبشار شاهان‌دشت
- آبشار آلامل
- آبشار پرو مد
- آبشار شیخ علی‌خان
- آبشار سنگ درکا
- آبشار قلعه‌دختر
- دریاچه سدلار
- منطقه زیست‌ محیطی لار
- دریاچه دریوک
- آبشار آب مراد لاسم

دخمه‌های سنگی (کافر کلی) رینه، راه باستانی تنگه بند بریده و تصویر حجاری شده ناصرالدین شاه و یاران او بر سنگ به نام شکل شاه، کاروانسرای گمبوج، مسجد جامع مسجد امام حسن عسکری، مسجد آقا عباس، بقعه متبرکه سه سید، سقانفار زرین کلا و سقانفار هندو کلا، بقعه مشهد بزرگ، امامزاده ابراهیم، امامزاده قاسم، بقعه شمس آل‌رسول و گنبد شمس طبرسی نیز از دیگر جاذبه‌های گردشگری آمل به شمار می‌روند.