استاندارد های بذر در گیاه کویرروی تاغ

Haloxylon  aphyllum

بذر شناسی تاغ

مقدمه:

تاغ یا جنس  Haloxylon که به گفته برخی از گیاهشناسان یک گونه و آن هم H.aphyllum  را در ایران دارد (و به گفته ی برخی دوگونه ی زرد تاغ و سیاه و برخی گونه سفید تاغ را هم می افزایند) ،از درختجه های مهم مناطق بیابانی و نیمه بیابانی کشور است که در زبان لاتین ( Saxual ) گویند . رشد اندامهای تاغ از اواخر اسفند ماه آغاز شده و برگها و گلهای آن نیز در فروردین ظاهر میشود .

 این گیاه در سن  3 سالگی میوه می هد .در اواخر آبان بذر دهی شروع شده و تا اواخر آذر ماه و اوایل دی ماه بذر به رسیدگی فیزیولوژیکی می رسد. این درختچه در سخت ترین شرایط مناطق خشک از 50+ تا25 - درجه سانتیگراد بردباری نشان می دهد و در خطوط همباران 30 تا 170 میلی متر شاداب می ماند.

تاغ بین پایین تر از سطح دریا تا ارتفاع 1800 متری از سطح دریا دیده میشود . این گیاه در انواع خاکهائی با بافت سنگین رشد می کند . سیاه تاغ در خاکهای شور با جذب کلروسدیم میزان نمک را کاهش داده و نمک جذب شده به صورت کریستال در ساقه های گیاه متبلور میشود .

اما مناسبترین خاک برای استقرار  مناسب سیاه تاغ ماسه های بادی و تپه های شنی در شنزارهاست پایداری در ختچه سیاه تاغ در شرایط سخت  و خشک بیابانی مربو ط به دو عامل مهم است اول ساختار ریشه ای دوم  ذخیره آب  در ساقه های  سبز  رنگ و برگها  در ایران این گیاه از بیابانهای لوت تادشت کویر بیابانهای مسیله تا شوره زارهای آذربایجان و بیابانهای ایرانشهر و تا دامنه های تفتان گسترش یافته است.

سیاه تاغ ظاهرا به سوزنی برگها و گاهی نیز  از دور به  بید مجنون شبیه است . این حالت به علت فرم شاخه های سبز رنگ آن است که به صورت پریشان و آویخته می باشند . در هر حال  فرم کلی گیاه به اشکال نیمکره و یا فرم درختچه ای با شاخه ای جانبی گسترده است و گاهی به صورت چنگالی دیده میشود. ساقه ها بند بند و برگها متقابل و بهم پیوسته بوده و گاهی تحلیل رفته اند . گلها به رنگ زرد منفرد روشن است . پریگون گل از پنج جز بنام پتال تشکیل یافته است و در پشت خود بال غشائی شکل و عرضی بوجود می آورد بخش میانی گل که پس از رشد، بذر را تشکیل می دهد . جسم کروی به قطر حدود mm3 است که در اواسط دوره ی رشد و نمو گیاه قسمت فوقانی آن کروی شکل بوده و حاوی مایع شفافی است که در این حالت شباهت کامل به چشم پرندگان دارد.

1 . بذر شناسی

مشخصات بذری: شکل بذر بصورت دوکی شکل بوده کمی مقعر، از یک طرف مقعر و از طرف دیگر محدب بوده دارای پریانت 5/2 تا 2/4 متوسط یا 6/3 گرم می باشد و با پریانت حدود 1 تا 2 گرم به آن اضافه می شود. ضخامت بذر از 10/1 تا 20/1 میلی متر متفاوت است و قطر بذر از 3/2 تا 6/2 میلی متر متغیر است. هکتولیتر ( وزن حجمی آن از 550 تا 600 گرم در لیتر است و استاندارد خلوص بذر آن 85% تا 87% می باشد. قوه نامیه استاندارد 97% می باشد. جهت تعیین لوص 5 تا 10 گرم بذر کافی است و برای تعیین قوه نامیه 4 تکرار 100 تایی انتخاب  و در بستر در دمای 25 درجه سانتی گراد و یا 30-20 درجه سانتی گراد در تاریکی قرار گیرد. شمارش اول، روز دوم و شمارش آخر روز چهارم خواهد بود. سرعت جوانه زنی تاغ بسیار بالاست و بین 30 تا 50 جوانه در روز قابل محاسبه است. البته دمای مناسب جوانه زنی در عرصه برای تاغ 17 تا 20 درجه سانتی گراد گزارش شده است. در شرایط آزمایشگاه هم در 2 درجه سانتی گراد تعداد زیادی از بذر ها جوانه می زنند. در حقیقت صفر گیاهی تاغ 2 درجه سانتی گراد است.

2 . عوامل موثر در نگهداری و ذخیره سازی بذر تاغ

عوامل مختلفی بر روی اضمحلال تأثیر دارد طبق بررسیهای انجام شده در سالهای اخیر توسط مولف و همچنین ئر گوشه کند خصوصأ در روسیه چنین بر می آید که عوامل روش خشک شدن، چگونگی بوجاری بذر، رطوبت و دمای ذخیره و زمان برداشت بذر و ساختمان بذر از عوامل عمده ی اضمحلال بذر هستند . در مورد ساختمان بذر می دانیم که بذر تاغ پوشش و یا تستهای خوبی ندارد و لذا از نظر قرار گرفتن در شرایط نامناسب بسیار حساس است و میزان آندوسپرم یا مواد غذایی بسیار اندک است و بدلیل عدم پوشش به شدت از بین می رود . همچنین آفت بذر خوار تاغ عملأ بسیاری از بذر ها را با مشکل جدی مواجه می کند .

دوم در مورد چگونگی بوجاری است، بوجاری با روش ضربه زدن شدید به بذر و ایجاد و یا سایش شدید موجب قطع نوک ریشه چه شده و بذر بنیه کمی پیدا خواهد کرد و کمتر هم قابل ذخیره است . همچنین زمان برداشت بسیار مهم است بدلیل اینکه بذر تاغ در اواخر آذر ماه می رسد و در همان زمان هوای اطراف رطوبت بالائی دارد و بذر هم برای جوانه زنی مانعی ندارد، عمدتأ دما هم در حد بالای صفر می باشد لذا بذر جوانه زنی یا باز شدن مارپیچ جنینی اتفاق می افتد و بعد از برداشت مدت زیادی قابلیت جوانه زنی نخواهد داشت .

نکته بعد چگونگی کاهش درطوبت است که آفتاب و آون (دمای ثابت) بسیار نا مطلوب است خشک شدن توسط متد باددهی و یا آفتاب توصیه می شود .

و بالأخره دمای 0 تا 10 درجه سانتی گراد و رطوبت 5 تا 7 درصد برای ذخیره سازی مفید است . دمای زیر صفر و یا بالای 10 درجه سانتی گراد برای ذخیره سازی نامناسب است . در حقیقت بذر تاغ حالت بینابینی از بذور ارتدکس و ریکال سینترانت را دارد . نهایتأ برای نگهداری بایستی بذر بوجاری شده را در داخل ظروفی قرار داده و بر روی سیلیکاژل در دمای صفر تا ده درجه سانتی گراد در رطوبت 5 تا 7 درصد نگهداری کرد. ظرف مخصوص بایستی تبادل رطوبتی و حرارتی اندک داشته باشد ولی تهویه را به خوبی انجام دهد.
3 . میزان مصرف بذر خالص در عملیات کاشت به صورت ذیل محاسبه می گردد:

فرض کنیم برای هر هکتار 400 اصله درخت نیاز داشته باشیم اگر فرض کنیم که قوه نامیه تاغ 95% وخلوص آن 80% و وزن هزار دانه 4 گرم و بنیه آن 25% باشد میزان بذر مصرفی به صورت ذیل بذر محاسبه می گردد.

(پس از محاسبه باز هم اعداد در 3 ضرب می گردد. )

( عدد بذر برابر است با  6300 و در هر هکتار تقریبا 30 گرم )

که بایستی بذر را بامیزان بالای تقریبأ 20 برابر شن مخلوط کرد و جهت کشت استفاده نمود و برای استفاده بدنها در نهالستان هم استفاده در آن بسیار به صرفه است. البته با توجه به مسائل سبز شدن بذر و استقرار به نظر می رسد میزان 50 تا 75 گرم بذر برای استفاده در هکتار منتطقی باشد البته به صورت سنتی بذر دارایریانت را بین 5 تا 10 کیلو مصرف می نمایند. مولف در طی تحقیقات خود از 40 منطقه تاغ خیز در سراسر کشور آمار برداری نموده و خلوص واقعی بذر که توسط ادارات استفاده می شود را از 1/% تا 5/2% برآورد نموده است که به صورت متوسط بذری که توسط مردم و منابع بیعی گرفته می شود دارای خلوص 1% است. تاکنون تحقیقات در زمینه جوانه زنی، صفر گیاهی ضریب حرارتی، ماکزیمم و می نیموم دمای جوانه زنی، عوامل موثر در اضمحلال بذر انجام شده و لازم است میزان مقاومت به کشوری تاغ، در مرحله جوانه زنی و استقرار و پارامترهای دیگر کار شود. همچنین میزان آب مصرفی در تا بایستی مورد نظر قرار گیرد.

سید مجتبی مدرس هاشمی

متخصص علوم و تکنولوژی بذر