استانداردهای بذری در گیاه جاشیر

مقدمه:

جاشیر با نام علمی Prangos ferulaceae گیاهی است پایا از خانواده چتریان. این جنس در ایران 15 گونه دارد که همگی ارزش علوفه ای قابل توجهی دارند. گیاه جاشیر در بسیاری از مناطق ایران یکی از گیاهان اساسی در تأمین علوفه زمستانی دام است. در بسیاری روستاهای استانهای غربی کشور مانند روستاهای اطراف پاوه در استان کرمانشاه. مردم جاشیر را در حیاط خانه ها و اطراف روستاها می کارند. در اصفهان در شهرستانهای چادگان، فریدن، سمیرم، فریدونشهر و ارتفاعات شهرهای اردستانو نایین به چشم می خورند.

گیاه شناسی و فنولوژی:

جاشیر چند ساله یک پایه به ارتفاع 50 تا 150 سانتی متر، ضخیم و بدون کرک یا پرزدار دارای شیارهای موازی، برگها قاعده ای و پایین ساقه به طول 60 تا 80 سلنتی متر تا 6بار شانه ای، گل آذین چتر مرکّب می باشد. گلها زرد رنگ با چتر میوه دار،میوه بیضی تا کروی است. دوره رشد سالیانه کوتاه، حدود 3 ماه می باشد. جوانه زدن بدر از اوایل فروردین آغاز می شود. گلدهی اوایل اردیبهشت شروع و در پایان اردیبهشت ماه تولید میوه آغاز می شود. پس از رسیدن بذر در اوایل تیرماه گیاه شروع به خشک شدن می کند و به خواب طولانی مدّت می رود.

استانداردهای بذری:

بذر تخم مرغی شکل در قسمت شکمی یک فرورفتگی ممتد وجود دارد. سطح پشتی محدب و برجسته است که روی آن خطوط موازی دیده می شود. بذر از نظر تجاری همان میوه است، رنگ بذر زیتونی باز و کرم می باشد. بذر در مدت یک سال حدود 50%  قوه ی نامیه ی خود را از رست می دهد. بذر دارای خواب جنین می باشد که در شرایط آزمایشگاهی با قرار دادن بذر در داخل لایه ای از شن با رطوبت 70% و دمای 2 تا 5 درجه سانتی گراد طی 56 تا 70 روز خواب شکسته می شود. وزن هزار دانه آن به طور متوسط 89گرم می باشد.

ارزش غذایی:

جاشیر بسیار مقوی و با ارزش می باشد به طوری که وجه تسمیه گیاه به کیفیت بالای غذایی آن در مقایسه با شیر اشاره دارد. 31 ترکیب در اسانس  و18 ترکیب در بذر، شناسایی شده است. ترکیبهای عمده اسانس بذر و اندام هوایی گیاه جاشیر مانند آلفا و بتاپینن و 3-کارن که از ترپنهای دو حلقه ای هستند. آلفا و بتا پینن بطور وسیع در تهیه عطرها و چاشنی ها مواد دارویی و پلیمرها بکار برده می شود، از شناخته شده ترين ترپنها هستند که اهمیت تجاری دارند. کارن از دیگر ترکیبات اصلی اسانس جاشیر یک روغن بی رنگ با بوی مطبوع و شیرین است که در عطر سازی مورد مصرف قرار می گیرد اما چون سنتز آن مشکل است فقط از منابع طبیعی استخراج می شود.

کولوژی:

جاشیر با گستره و پراکنش وسیع در مناطق کوهستانی یافت می شود. هر چند جاشیر در شیب های تند نیز رشد می کند لیکن در عرصه های کم شیب رشد مطلوب تری دارد. جاشیر در خاکها یی با بافتهای سنگین، برعکس خاکهای سبکتر که رشد گیاه در آنها محدود می گردد، رشد و توسعه گیاه در بهترین شرایط می باشد.

کاشت، داشت و برداشت:

1)خصوصیات زراعی:

در برنامه کشت چنانچه خواب بذر شکسته نشده باشد زمان مناسب کاشت پاییز و در صورت شکسته شدن خواب اواخر اسفند تا اوایل فروردین می باشد. عمق کاشت 3-2 سانتی متر بوده و فاصله گیاهان بسته به تعداد پایه های مورد نیاز متفاوت و عموما 50 تا 70 سانتی متر توصیه شده است. در خاکهایی با بافت سنگین رشد نمو گیاه در بهترین شرایط می باشد. در اواخر اردیبهشت تولید میوه و اوایل تیر بذرها به رسیدگی کامل می رسند. از این زمان به بعد گیاه شروع به خشک شدن می کند که اواخر تیرماه به حد کامل می رسند و اندامهای هوایی از ریشه جدا می شوند.

2)برداشت:

به خاطر کوتاهی دوره رشد قطع و بداشت جاشیر بایستی خیلی دقیق و به موقع و معمولاً10تا 15 روز قبل از اینکه برگها کاملاً خشک شوند صورت پذیرد. بوته های جاشیر را پس از قطع کردن به صورت کپه های کوچکی روی یکدیگر قرار می دهند و حدود یک هفته بعد پس از خشک شدن آن را جمع آوری می کنند. این گیاه نسبت به چرای پیش رس بسیار حساس است و چنین روش بهره برداری موجب لگد مال شدن و شکسته شدن ساقه ها توسط دام ها می شود لذا در دو سال اول باید از چرای مستقیم و بهره برداری عرصه های کاشته شده جلوگیری به عمل آید.

موارد استفاده:

جاشیر کاربرد صنعتی و دارویی دارد که در بسیاری از نقاط رویش آن در ایران به این موضوع توجهی نمی شودو تنها جهت تغذیه و پروار بندی دام از گیاه استفاده می شود. به علاوه دام گیاه را مورد چرا قرار نمی دهد مگر اینکه اوایل رشد رویشی یا گل آذین گیاه باشد. جاشیر از گیاهان علفی بسیار با ارزش علوفه ای، حفاظتی و دارویی است که بیشتر به صورت گونه غالب و در عرصه های وسیعی تقریباً به صورت خالص در ترکیب گیاهی مراتع ییلاقی دیده می شود. این گیاه یکی از داروهایی است که برای بیماریهای  کلیوی استفاده می شود. برای سرد مزاج ها داروی خوبی است و مقوی سیستم دستگاه عصبی می باشد. از سر شاخه های این گیاه به صورت سبزیهای خوراکی استفاده می شود. از کوبیده برگ و عصاره آن برای درمان دندان درد استفاده می شود و از عصاره ریشه استفاده صنعتی مثل تهیه مواد آرایشی و مسکن می شود. در موقع استفاده باید دقت شود گیاه سبز و یا حتی بذر نارس آن حساسیت زا می باشد وجود نداشته باشد، چون اگر به پوست دست و صورت مالیده شود سبب خارش می شود.

تهیه کنندگان: سید مجتبی مدرس هاشمی، الهام خالقی مهر.