استانداردهای بذر در گیاه سنبل الطیب

به علف گربه نیز مشهور است

مقدمه:

سنبل الطیب با نام علمی Valeriana officinalisدر کنار رودخانه ها و نهر ها در مکان های باتلاقی،در بیشه زار ها و مراتع اروپا می روید.در ایران در نواحی شمالی و نواحی مختلف رشته کوه های البرز می روید.در حال حاضر اروپا بزرگترین بازار سنبل الطیب جهان محسوب می شود.سنبل الطیب از زمان های گذشته به عنوان یک گیاه دارویی ارزشمند همواره مورد توجه بوده است.

2)گیاه شناسی:

سنبل الطیب گیاهی است علفی و چند ساله با ساقه های دارای شیار عمیق ،برگ ها متقابل و داری 7 تا 11 برگچه دندانه دار بیضوی و نوک تیز هستند.گل آذین دیهیم،گلها پیوسته با برگ سفید مایل به صورتی با رایحه ای مطبوع شبیه اطلسی که در انتهای ساقه ی گل دهنده توخالی و شکننده ی ظاهر می شوند.میوه ی آن فندقه بسیار سبک و دارای زواید تار مانندی است که به وسیله ی باد پراکنده می شوند.ریزوم متراکم ودبه صورت کوتاه در حول محور اصلی ریشه پراکنده است.ریشه افشان وبه تعداد فراوان بر روی ریزوم ها دیده می شود.ریشه و ریزوم قهوه ای روشن دارای بوع مطبوعکه به علت علاقه فراوان گربه به این رایحه به آن علف گربه نیز می گویند.

3)استاندارد های بذری:

بذر یک قسمتی،در قسمت فوقانی 10 تا 15 شعاع پر مانند ظریف و کوچک (پاپوس) وجود دارد.بذر گرزیشکل و کرکدار ،دو سطح برآمده بذر 2 تا 3 دنده طولی و روی سطح دیگر تیرچه (دنده ی میانی) دیده می شود.بذر در نوک دارای حلقه ی تاجی است که اغلب افتاده ،کرکهای بذر گاهی متمایل به سبز زیتونی است.وزن هزار دانه متوسط از 0.5 تا 0.6 گرم می باشد.

4) ارزش غذایی یا دارویی:

برگ ها حاوی گلوکوزید ها خصوصأ آربوتین ، تانن ، اسید های آلی ، قند ها و ویتامین ث و همچنین آنتی بیوتیکهای گیاهی هستند . میوه های رسیده سرشار از ویتامین ث ،گلوکوزید ها از قبیل آربوتین و واکسی نیلین ،قند ها و اسید های آلی می باشد . مقدار اسانس0.4 تا 0.6 در صدمی باشد.

ریشه و ریزوم سنبل الطیب دارای موادموثره ارزشمندی از نوع اسانس و ترکیبات ایروئیدی به نام والپوتریات ها هستند. والپوتریات ها گروهی از ترکیبات ناپایدار با اثر آرام بخش می باشند.

5)خواص دارویی:

1-5 قسمتهای مورد استفاده و خواص دارویی:

از جمله قسمتهای مورد استفاده سنبل الطیب برگها ،ریشه ها و ریزوم ها می باشند.خواص درمانی سنبل الطیب شامل ضد تشنج،  محرک ، مسکن ،باد شکن ، رفع بی خوابی ، ضد هیستری ،ضد سرع ، مقوی اعصاب و پایین اورنده فشار خون است .

در پزشکی سنتی از این گیاه به عنوان داروو ماده معطر یاد شده است . آن را به عنوان باز کننده و تقویت کننده معده ، مدّر ، قاعده آور و ضد کرم و رفع سرفه و برطرف کنندهی بی خوابی ، نشاط آور و آرامبخش تصیه می نمودند .

غیر از مصرف دارویی از سنبل الطیب در صنایع عطرسازی ، صنایع غذایی و دخانیات به عنوان طعم دهنده استفاده می شود.

5-2 موارد عدم مصرف :

چنانچه از داروهای کاهش دهنده خواب استفاده می شود ، استفاده از داروهای مشتق از سنبل الطیب مجاز نیست.

پس از دو تا سه هفته استفاده از داروی سنبل الطیب لازم است وقفه ای در مصرف ایجاد و دوباره مصرف دارو از سر گرفته شود . در ظاهر مصرف پیوسته این دارو به بروز فراموشی منجر میشود.

6)کاشت ، داشت ، برداشت :

6-1 کاشت و تکثیر :

تکثیر سنبل الطیب به دو روش جنسی و غیر جنسی امکان پذیر است . در روش غیر جنسی از ریزوم گیاه استفاده می شود که دارای ریشه های فراوانی می باشد.

در روش جنسی کشت مستقیم و غیر مستقیم قابل اجراست .

زمان مناسب کشت مستقیم سنبل الطیب اوایل بهار است که در این صورت بذرها را در ردیف های با فاصله 40 سانتی متری کشت می شود . اواسط تابستان ( نیمه دوم تیر ) زمان مناسب برای کشت غیر مستقیم سنبل الطیب است .

6-2 برداشت :

ریشه سنبل الطیب مانند هر ریشه حاوی ماده موثر در اواخر دوره رویش (پاییز یا زمستان) بیشترین مقدار ماده موثره را داراست .چنانچه نشاء در پاییز به زمین اصلی منتقل شده باشد باید در فصل پاییز سال بعد برداشت شوند .

اگر نشاء ها در فصل بهار به زمین اصلی منتقل شده باشند به ندرت در فصل پاییز همان سال برداشت می شوند.

تحقیقات انجام شده نشان می دهد برداشت ریشه در فصل پاییز سال سوم مناسب نیست زیرا نه تنها از عملکرد کاسته می شود بلکه سبب کاهش مواد موثره ان نیز می گردد .

قبل برداشت ریشه ابتدا باید اندامهای هوایی را برداشت نمود .

پس از برداشت ریشه آن را باید با آب جاری شسته و بلافاصله خشک کنیم و در محلی دور از دسترس گربه انبار کنیم .

بذر ها به دو صورت برداشت می شوند : یک مرحله ای ، دومحله ای .

در یک مرحله ای : هنگامی که قسمت اعظم بذر ها می رسند ، ساقه های گل دهنده را باید جدا و سپس خشک کرد .

در دو مرحله ای ک قبل از رسیدن کامل بذر ها ساقه گل دهنده جدا برای مدتی روی زمین قرار می دهند تا کاملا برسند و بعد خشک و تمیز می شوند.

منابع :

1 )دکتر امید بیگی.رضا.1383.تولید و فراوری گیاهان دارویی.انتشارات آستان قدس رضوی

2 )دکتر مجنون حسینی.ناصر،مهندس دوازده امامی.سعید1386.زراعت و تولید برخی گیاهان دارویی و ادویه ای .انتشارات دانشگاه تهران

3 )پروفسور فلوک.هانس ، ترجمه دکتر توکلی صابری.محمدرضا و  دکتر صداقت.محمدرضا1364

تهیه کننده : سید مجتبی مدرس هاشمی & الهام خالقی مهر