استانداردهای بذری گیاه خلر

مقدمه:

خلّر lathyrus sativa از تيره لگومینوز گیاهی است یکساله، پاییزه بومی آسیای جنوب غربی که در شرایط نامساعد به خوبی رشد و نمو می کند. دارای ساقه های خوابیده یا پیچنده و ضعیف با طول زیاد می باشد. همچنین دارای ساقه نسبتا بزرگی هستند و ارقامی از آن وجود دارد که دارای ساقه های ضخیم تر و بالارونده می باشد. ارتفاع ساقه آن 200-50 سانتی متر و بیشتر در نقاط مرطوب و در فصل پاییز کشت می شود. خلّر دارای برگهای باریک، جفت برگچه بلند و باریک بوده که در انتها به پیچک منتهی می شود و تمام گیاه پوشیده از کرک است. دامنه انتشار آن در شمال ایران و اطراف تهران و آذربایجان می باشد ولی در همه جای ایران قابلیت کشت دارد.

گیاه شناسی:

خلّر گياهی است يکساله با ريشه ای راست و مستقِيم ارتفاع آن بسته به شرايط مختلف رشد بين  150 تا 170 است. بوته آن دارای وضعيتی پر شاخ و برگ و به رنگ سبز روشن است. ساقه آن چهار گوش بوده موقع خشک شدن پوک می گردد. در قسمت پايين از محل يقه و کمی بالاتر انشعاب پيدا می کند. خود ساقه ها نيز در قسمت بالاتر به دو يا سه شاخه کوچک منشعب می شود. ساقه ها به علت طويل و ظريف بودن حالت خوابيدگی دارد. دارای 2 تا 4 برگچه کامل نيز هست. رنگ گلها بيشتر بنفش، آبی، قرمز و صورتی بوده و رنگ گلبرگها به طرف دمگل سفيد و شيری رنگ می شود. گلها توسط يک دمگل به طول 30-70 ميلی ليتر که درست از محل انشعاب دمبرگ و قسمت ميانی گوشواره ها خارج شده است به ساقه متصل شده و گاهی نيز دو گل به يک دمگل که در انتها دو شاخه گشته وصل است. تعداد دانه در غلاف 2 تا 5 عدد می باشد.

ارزش غذايی:

خلّر گياهی است تلخ مزه دارای گلوکوزيدهايی که برای نشخوار کنندگان و خوک بی ضرر اما گل کرده آن برای اسب ايجاد اختلال می کند. خلّر از شبدر قرمز غنی تر ولی به اندازه آن خوشخوراک نیست. درصد پروتئين آن بالا است اما ترکيب سمی به نام نئوروتوکسين در تمام قسمتهای گياه وجود دارد که بيشترين مقدار آن در جنين لپه ها و پوشش بذر ديده می شود و موجب ايجاد بيماری به نام لاتيريسم می گردد. بهترين روش مصرف آن همراه با جو و يو لاف و ساير گياهان انرژی دار است چون خلّر دارای پروتئين زيادی است. ارزش غذايی هر تن خلّر که بهتر است قبل از دانه بستن مصرف شود، معادل750 کيلو گرم علوفه يونجه است.

استانداردهای بذری:

ميزان بذر مورد نياز برای کشت آن 20 تا 40 کيلو گرم در هکتار است که برای توليد بذر مقدار کمتر و برای توليد علوفه بايد مقدار بيشتری بذر مصرف شود در چراگاه که خطر مسموميت احشام بيشتر است نبايد موقع رسيدن دانه مورد چرا قرار گيرد. کلريد سديم روی جوانه زنی ارقام مختلف خلّر مؤثر است به اين ترتيب که بيشترين جوانه زنی را رقم شهر کرد در 18 دسی زيمنس بر متر کلريد سديم دارد. افزايش غلظت کلريد سديم طول ريشه چه و ساقه چه گياهچه را کاهش ميدهد. وزن هزار دانه در خلّر 3/83 گرم می باشد.

کاشت، داشت و برداشت خلّر:

1)خصوصيات زراعی:

خلّر در زمين های آهکی حاصلخيز و لومی که مواد معدنی زياد دارند بهترين رشد را دارد و در زمين های زراعی عادی به خوبی رشد می کند نياز آن به فسفر بيش از ساير مواد معدنی بوده و 150تا350 کيلوگرم سوپر فسفات ساده را می توان در هر هکتار مصرف نمود. رشد کند يا خفته می باشد عمق کشت 4تا 8 سانتی متر می باشد.

2)کشت و برداشت:

کشت آن اغلب در اوايل پاييز و در موقع شروع بارندگی های پاييزی است. سازگاری زيادی به شرايط و عوامل نا مساعد محيطی دارد و بيشتر در مناطق گرمسير کشت می شود. خلّر را با ساير نباتات علوفه ای به صورت در هم می کارند. با توجه به اينکه گياه دارای ساقه های ضعيف و طويل است به علت ورس عمل برداشت دچار اشکال می شود. ولی در کشت درهم همراه با گياهانی چون جو و حتی شنبليله، اين گياهان حالت قيم برای آن داشته و از خوابيدن آن جلوگيری می کند. به اين ترتيب برداشت آن هم ساده تر می شود. به طور کلی خلّر گياهی است زمستانه که به خشکی بسيار مقاوم بوده و در خاکهای نا مطلوب برای ديگر گياهان به خوبی رشد می کند. اين گياه به ماندابی هم مقاوم است.

موارد استفاده:

خلّر بيشتر برای چراه و علوفه خشک و پوشش سطح زمين مورد کشت و کار قرار می گيرد. خلّر مانند اغلب نباتات لگومينوزه در اصلاح ساختمان خاک کمک کرده و به عنوان کود سبز کاشته می شود. از اين گياه در ايران يک نوع برای تهيه ی دانه و علوفه کشت می شود. امّا در آمريکا انواع خلّر را در مخلوط با يولاف برای تهيه علوفه کشت می نمايند. در صورت احداث چراگاه خلّر، بايد در مورد مسموميت احشام دقت کافی نمود/ خلّر را نبايد در موقع به گل نشستن و یا ابتدای رسيدن مورد چرا قرار داد چون توليد اختلالات زيادی در سلامتی دام می نمايد. علوفه خشک آن نيز نبايد حاوی بذر باشد زيرا توليد مسموميت می کند. ميزان علوفه خشک آن در هر سال بيش از 2 تن در هکتار و علوفه سبز آن حدود 10تن می باشد.

تهيه کننده: سيد مجتبی مدرس هاشمی & الهام خالقی مهر